Giáo sÆ°, nhà thÆ¡ Bruce Weigl. 

Văn học kháng chiến giúp người Mỹ hiểu hÆ¡n về sá»± nghiệp chính nghÄ©a của dân tá»™c Việt Nam

Phóng viên (PV): ThÆ°a GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl, tôi được biết ông từng có má»™t năm tham chiến tại Việt Nam. Sau khi trở về từ chiến tranh, Ä‘iều gì Ä‘ã thôi thúc ông trở thành má»™t dịch giả, nhà thÆ¡ bắc nhịp cầu văn chÆ°Æ¡ng Việt-Mỹ?

GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl: Äó là câu chuyện dài của ký ức nhÆ°ng tôi có thể bắt đầu từ Viện William Joiner (tên đầy đủ là Viện William Joiner nghiên cứu chiến tranh và hậu quả xã há»™i, Đại học Massachusetts), nÆ¡i tôi từng công tác. Vào những năm 80 của thế ká»· 20, trong khi nhiều nhà nghiên cứu ở Mỹ vẫn ngần ngại đề cập đến cuá»™c chiến tranh Việt Nam thì Viện William Joiner Ä‘ã tiên phong mở ra cánh cá»­a hợp tác nghiên cứu và bắc những nhịp cầu văn chÆ°Æ¡ng đầu tiên. Lúc Ä‘ó, tôi nhá»› mình được gặp gỡ nhiều nhà văn, nhà thÆ¡ của Việt Nam trong các buổi há»™i thảo nhÆ°: Hữu Thỉnh, Lê Lá»±u, Nguyá»…n Quang Sáng, Lê Minh Khuê, Tô Nhuận Vỹ...

Tôi bắt đầu bÆ°á»›c vào thế giá»›i văn chÆ°Æ¡ng Việt Nam, học ngôn ngữ và dịch thuật. Càng Ä‘i sâu, tôi càng nhận thấy đất nÆ°á»›c Việt Nam thật giàu đẹp, con người Việt Nam mến khách, sẵn sàng gác lại phía sau những oán hận chiến tranh. Trong tôi lúc Ä‘ó chợt nghÄ© đến má»™t Ä‘iều: Phần Ä‘a người Mỹ chỉ nhắc đến Việt Nam vá»›i hình ảnh của má»™t cuá»™c chiến mà không biết về má»™t đất nÆ°á»›c theo nghÄ©a trọn vẹn, vậy thì văn chÆ°Æ¡ng sẽ giúp người Mỹ nhìn xa và rá»™ng hÆ¡n.

PV: Ông có thể khái quát những tác phẩm văn học nào của Việt Nam Ä‘ã được dịch và giá»›i thiệu rá»™ng rãi tại Mỹ?

GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl: Hầu hết tác phẩm văn học được dịch ở Mỹ thuá»™c mảng văn học kháng chiến. Điều này cÅ©ng dá»… hiểu, người Mỹ muốn xem người Việt Nam nói gì về cuá»™c chiến này. Tác phẩm được dịch sá»›m nhất phải kể đến “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh (The Prison Diary of Ho Chi Minh) năm 1971. Tiếp theo là các tác phẩm về người lính, chiến tranh cách mạng của các tác giả nhÆ°: Tố Hữu, Chế Lan Viên, Huy Cận, Thế Lữ, Nguyá»…n Đình Thi, Phạm Tiến Duật, Hoàng Nhuận Cầm, Trần Đăng Khoa, LÆ°u Quang VÅ©... được in chung trong các hợp tuyển “Viết giữa hai dòng-Về chiến tranh và hậu quả chiến tranh” (Writing between the lines-Writings about war and Its social consequences); “Sông núi-ThÆ¡ Việt Nam qua những cuá»™c chiến 1948-1993” (Mountain river: Vietnamese poetry from the wars 1948-1993)...

Hiện nay, Ä‘ã có sá»± Ä‘a dạng hÆ¡n những tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và quảng bá rá»™ng rãi tại Mỹ nhÆ°ng chiếm vai trò chủ đạo vẫn là văn học kháng chiến.

PV: Là má»™t nhà thÆ¡, dịch giả gắn bó vá»›i đề tài chiến tranh tại Việt Nam, tác phẩm nào để lại ấn tượng nhiều nhất vá»›i ông?

GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl: Vá»›i riêng tôi, tập “ThÆ¡ từ những tài liệu bị bắt giữ” (Poems from the captured documents) xuất bản năm 1994 để lại ấn tượng nhiều nhất. Để có được tập thÆ¡ này, Viện William Joiner mua lại số lượng lá»›n những tÆ° liệu mà quân Ä‘á»™i Mỹ Ä‘ã thu được trong chiến tranh ở Việt Nam. Trá»±c tiếp đọc hàng nghìn micro film được chụp lại, Ä‘iều khiến tôi thá»±c sá»± ngỡ ngàng khi phần lá»›n trong các tÆ° liệu Ä‘ó là những bài thÆ¡ chép tay của người lính Việt Nam nói lên cảm xúc rất con người nhÆ° tình yêu, ná»—i nhá»›, khát vọng, lý tưởng... Trong số Ä‘ó, tôi đặc biệt ấn tượng vá»›i bài thÆ¡ “Núi Ä‘ôi” của VÅ© Cao, xuất hiện trong rất nhiều cuốn nhật ký vá»›i những câu từ tÆ°Æ¡i sáng và chân thá»±c: “Anh Ä‘i bá»™ Ä‘á»™i, sao trên mÅ©/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thÆ¡m mãi cánh hoa thÆ¡m”.

ThÆ¡ ca kháng chiến được chép lại trong nhật ký của người lính Việt Nam luôn vang vọng tình yêu Tổ quốc. Cùng vá»›i Ä‘ó, ná»—i nhá»› gia Ä‘ình, người yêu dường nhÆ° là gia vị, chất xúc tác để họ vững tâm hÆ¡n vào cuá»™c chiến đấu. Đó là cảm xúc chân thá»±c của lý tưởng cao đẹp gắn bó vá»›i đời sống bình dị, giản Ä‘Æ¡n của người lính Việt Nam.

Điều này thật khác vá»›i những nhật ký, ghi chép của các nhà thÆ¡ Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam vá»›i những câu từ mang nặng sá»± giày vò, sám hối, nổi loạn và phản chiến. Tập “ThÆ¡ từ những tài liệu bị bắt giữ” được Ä‘ón nhận nồng nhiệt ở Mỹ vì nó cung cấp góc nhìn khác về cuá»™c chiến tranh và đất nÆ°á»›c, con người Việt Nam mà trÆ°á»›c Ä‘ó người Mỹ vì nhiều lý do không được biết đến.

Văn học kháng chiến của Việt Nam tỏa sáng giá trị nhân văn

PV: Có ý kiến cho rằng, văn học kháng chiến của Việt Nam chỉ mang tính chất tuyên truyền, không có giá trị lá»›n. Ông nhận định nhÆ° thế nào về ý kiến này?

GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl: Tôi Ä‘ang thắc mắc ý kiến Ä‘ó liệu thật sá»± có phải là của má»™t người Việt Nam nào Ä‘ó nói ra hay không? Nếu có thì thật Ä‘áng tiếc, vì tôi và Ä‘a số người Mỹ đều rất quan tâm đến giá trị và ý nghÄ©a to lá»›n của văn học kháng chiến Việt Nam. Phải khẳng định, những tác phẩm văn học đầu tiên của Việt Nam được dịch tại Mỹ là thÆ¡ ca kháng chiến.

Nếu ai Ä‘ó nói thÆ¡ ca kháng chiến chỉ mang tính minh họa, tuyên truyền má»™t chiều thì Ä‘ó chắc hẳn phải là chuyện ở nÆ¡i nào khác, còn Việt Nam là ngoại lệ vá»›i những tác phẩm ấn tượng nói về sá»± kết Ä‘ôi giữa lý tưởng và số phận con người. Và cÅ©ng chính thÆ¡ ca kháng chiến Ä‘ã cung cấp cho người Mỹ cái nhìn mang tính khai mở, chân thá»±c nhất về đất nÆ°á»›c, con người Việt Nam.

PV: Ông có thể phân tích rõ hÆ¡n về Ä‘iều này?

GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl: á»ž Mỹ có nhà văn Grace Paley nổi tiếng được mệnh danh là “Bà mẹ của phong trào phản chiến”. Tôi từng nghe bà kể câu chuyện về hành trình được tiếp cận vá»›i bản dịch “Quê hÆ°Æ¡ng” của nhà thÆ¡ Giang Nam vá»›i những câu thÆ¡ giàu cảm xúc: “Cô bé nhà bên - (có ai ngờ!)/ CÅ©ng vào du kích/ Hôm gặp tôi vẫn cười khúc khích/ Mắt Ä‘en tròn (thÆ°Æ¡ng thÆ°Æ¡ng quá Ä‘i thôi!)/ Giữa cuá»™c hành quân không nói được má»™t lời/ Đơn vị Ä‘i qua, tôi ngoái đầu nhìn lại/ MÆ°a đầy trời nhÆ°ng lòng tôi ấm mãi...”.

Cùng vá»›i Ä‘ó là những câu văn can trường của người Việt trong kháng chiến vá»›i “Bức thÆ° Cà Mau” của nhà văn Anh Đức: “Có lần, tôi Ä‘ã nhìn thấy má»™t anh thợ đốt lò chiến đấu vá»›i khẩu súng tá»± tạo, lấy lò than của mình làm công sá»±. Sau khi cùng toàn Ä‘á»™i đẩy lùi cuá»™c càn, anh bị thÆ°Æ¡ng nặng từ trong lò bò ra, người anh bám đầy than Ä‘en, ngá»±c anh đầm Ä‘ìa những máu. TrÆ°á»›c lúc chết, anh bảo vợ bồng đứa con gái nhỏ lại gần, anh kề miệng hôn đứa con mình lần cuối. Má»™t vệt than in trên má của con anh, sau Ä‘ó anh chết. Ká»· niệm cuối cùng của anh để lại trên đời là vết than trên má đứa bé”.

Những tác phẩm văn học kháng chiến ấy khiến bà Grace Paley quyết định ủng há»™ má»™t cách mạnh mẽ cho đất nÆ°á»›c Việt Nam nhỏ bé, xa xôi Ä‘ang ngày Ä‘êm hứng chịu bom đạn. Bà Ä‘ã đứng giữa con phố Ä‘ông Ä‘úc ở thành phố New York vá»›i tấm biểu ngữ phản đối cuá»™c chiến tranh mà Mỹ Ä‘ang gây ra ở Việt Nam. Ban đầu, bà bị nhiều người xúc phạm và bôi nhọ nhÆ°ng rồi 6 tháng sau, Ä‘ã có hàng nghìn người đứng bên cạnh bà để ủng há»™ chấm dứt chiến tranh tại Việt Nam. Rõ ràng, văn học kháng chiến Ä‘ã tỏa sáng những giá trị nhân văn, làm lay Ä‘á»™ng và thức tỉnh người đọc không chỉ ở Việt Nam mà còn ở cả nÆ°á»›c Mỹ và nhiều quốc gia khác, không chỉ trong thời chiến mà cả trong thời bình.

PV: Theo ông, văn học kháng chiến của Việt Nam liệu sẽ còn là mảnh đất màu mỡ để các dịch giả Mỹ khai thác trong tÆ°Æ¡ng lai, khi hòa bình và hợp tác Ä‘ang là xu thế của nhân loại?

GS, nhà thÆ¡ Bruce Weigl: NhÆ° tôi Ä‘ã khẳng định, việc giá»›i thiệu các sáng tác văn học kháng chiến trÆ°á»›c hết xuất phát từ nhu cầu tìm hiểu những góc nhìn khác về đất nÆ°á»›c, con người Việt Nam qua văn chÆ°Æ¡ng. CÅ©ng Ä‘ã có lo lắng nếu quá chú tâm vào văn học kháng chiến sẽ khÆ¡i lại những vết thÆ°Æ¡ng Ä‘ang lành, nhÆ°ng tôi tin Ä‘ó không phải là ná»—i bận tâm quá lá»›n, khả năng mang tá»›i sá»± thấu hiểu và hÆ°á»›ng Ä‘i má»›i nhÆ° thế nào trong tÆ°Æ¡ng lai má»›i là Ä‘iều quan trọng hÆ¡n.

PV: Trân trọng cảm Æ¡n những chia sẻ của ông!

(còn nữa)

Theo Nhóm phóng viên Văn hóa (thá»±c hiện)/Báo QĐND

https://www.qdnd.vn/phong-chong-tu-dien-bien-tu-chuyen-hoa/khong-duoc-loi-dung-van-chuong-de-xoa-nhoa-ban-chat-cuoc-khang-chien-vi-dai-cua-dan-toc-bai-3-van-tho-khang-chien-cua-nguoi-viet-nam-gop-phan-lan-toa-nhung-dieu-tot-dep-tai-my-825725