Vụ lật tàu du lịch Vịnh Xanh gây hậu quả thÆ°Æ¡ng tâm tại vịnh Hạ Long má»›i Ä‘ây là má»™t sá»± kiện thu hút sá»± quan tâm lá»›n của dÆ° luận, là cÆ¡ há»™i để nhiều người lợi dụng phát tán ảnh giả, tin giả, video giả do AI tạo ra nhằm tăng tÆ°Æ¡ng tác, câu view. Bên cạnh các bức ảnh giả về nạn nhân vụ lật tàu là những thông tin, những câu chuyện được sáng tác, bịa đặt để tăng tính cảm Ä‘á»™ng, Ä‘ánh vào cảm xúc của Ä‘á»™c giả. Bên dÆ°á»›i là hàng nghìn lượt bình luận cứ nhÆ° thể bức ảnh và những thông tin Ä‘ó là thật. Chỉ má»™t số người nhận ra Ä‘ó là sản phẩm của AI.

Má»›i Ä‘ây, ngày 24/7, má»™t nam thanh niên tại Hà Ná»™i Ä‘ã bị phạt 7,5 triệu đồng vì dùng AI tạo ảnh giả, mô tả cảnh má»™t người tạo dáng “sang chảnh” ký biên bản ná»™p phạt vá»›i cảnh sát giao thông, kèm theo cuá»™c đối thoại bịa đặt mang tính cợt nhả. Bức ảnh nam thanh niên kia dá»±ng lên bằng AI chỉ là má»™t trong nhiều bức ảnh tÆ°Æ¡ng tá»± Ä‘ang trở thành trào lÆ°u gần Ä‘ây trên mạng xã há»™i. Thoạt nhìn, những bức ảnh này gây bối rối vì trông rất thật.

Ảnh minh họa

Hai ví dụ trên chỉ là má»™t vài trong số những hành vi câu view bất chấp nhằm trục lợi từ ná»—i Ä‘au của người khác, nhằm Ä‘ánh lừa dÆ° luận. Đó chỉ là má»™t vài trong số rất nhiều ví dụ cho thấy sá»± phổ biến đến mức báo Ä‘á»™ng của hình ảnh giả mạo do AI tạo ra. Những hình ảnh này không chỉ khiến không gian mạng thật - giả lẫn lá»™n, mà còn khoét thêm ná»—i Ä‘au, gây tổn thÆ°Æ¡ng tinh thần cho những người có liên quan.

Tin giả không còn là Ä‘iều xa lạ vá»›i người dùng Internet, nhÆ°ng khi kết hợp vá»›i công nghệ AI biến đổi từng giờ, thì sá»± nguy hiểm Ä‘ã tăng lên má»™t mức Ä‘á»™ má»›i.

Ảnh giả mà AI tạo ra ngày càng tinh vi và giống ảnh thật. Chỉ cần những công cụ miá»…n phí hoặc trả phí dá»… tiếp cận, người dùng bình thường cÅ©ng có thể tạo ra những bức ảnh mang tính thuyết phục cao. Ảnh do AI tạo ra bây giờ không còn những chi tiết ngá»› ngẩn, phi lý mà nhìn là có thể phát hiện ra ngay. Những bức ảnh giả ngày càng chân thật vì AI học rất nhanh và học rất giỏi để tạo ra các sản phẩm “giả nhÆ° thật”.

Càng nguy hiểm hÆ¡n khi những bức ảnh hay video “giả nhÆ° thật” Ä‘ó được lan truyền vá»›i tốc Ä‘á»™ chóng mặt trên không gian mạng xã há»™i. Má»™t bài đăng trên Facebook hay TikTok có thể đạt hàng chục nghìn lượt tÆ°Æ¡ng tác chỉ trong vài giờ. Cảm xúc cá»™ng đồng thường Ä‘i trÆ°á»›c lý trí vì người xem dá»… bị tác Ä‘á»™ng bởi các hình ảnh bi thÆ°Æ¡ng, gây xúc Ä‘á»™ng mạnh, trÆ°á»›c khi đủ tỉnh táo để kiểm tra tính xác thá»±c.

Khi báo chí chính thống chÆ°a kịp xác minh và khi cÆ¡ quan chức năng chÆ°a kịp xá»­ lý các luồng thông tin bịa đặt dẫn dắt dÆ° luận thì những đối tượng tạo ảnh giả Ä‘ã kịp kiếm tiền từ các lượt view, lượt tÆ°Æ¡ng tác trên các kênh mạng xã há»™i.

Ảnh giả nhÆ°ng hậu quả luôn là thật, nhất là vá»›i lòng tin của xã há»™i. Khi thật, giả lẫn lá»™n, người ta dần mất lòng tin vào thông tin trên mạng khi nhận ra mình là má»™t trong cả triệu người khóc thÆ°Æ¡ng “online”, rồi hoài nghi cả báo chí chính thống. Nghiêm trọng hÆ¡n, nếu tình trạng này không được kiểm soát, lòng tin vào hệ thống thông tin chính thống sẽ suy giảm.

Trong thời đại mà bất cứ ai cÅ©ng có thể trở thành “nhà sản xuất ná»™i dung” vá»›i vài cú bấm chuá»™t, thì năng lá»±c truyền thông (media literacy) là Ä‘iều rất quan trọng.

Đây là khái niệm tÆ°Æ¡ng đối má»›i ở Việt Nam và là kỹ năng thiết yếu mà má»—i người cần trang bị, nhất là trong thời đại AI. Theo bà Shafag Mehraliyeva, giảng viên tại Đại học ADA (Azerbaijan), năng lá»±c truyền thông là loại kỹ năng cÆ¡ bản của thế ká»· 21, quan trọng không kém gì việc biết đọc và biết viết.

Đó là khả năng tiếp nhận thông tin má»™t cách có chọn lọc, biết phân biệt Ä‘âu là tin thật, Ä‘âu là hình ảnh dàn dá»±ng, Ä‘âu là cảm xúc bị thao túng. Khi đối mặt vá»›i má»™t bài đăng gây xúc Ä‘á»™ng, người dùng cần tá»± hỏi: ai Ä‘ang Ä‘Æ°a tin?, có nguồn kiểm chứng không?, mục Ä‘ích của người đăng là gì?... Không chia sẻ vá»™i vàng, không tiếp tay cho những ná»™i dung giả mạo cÅ©ng là má»™t cách bảo vệ sá»± thật. Năng lá»±c truyền thông giúp má»™t người trở thành người tiêu dùng thông tin chủ Ä‘á»™ng, thay vì là nạn nhân của cÆ¡n bão thông tin sai lệch. Khi thấy má»™t hình ảnh khiến mình “nổi da gà” hoặc “muốn chia sẻ ngay lập tức”, Ä‘ó chính là lúc ta cần dừng lại và kiểm tra.

Giữa má»™t thế giá»›i mà thông tin thật - giả, ná»­a thật - ná»­a giả trá»™n lẫn, báo chí chính thống vẫn là tuyến đầu bảo vệ sá»± thật. Trách nhiệm của báo chí không chỉ là Ä‘Æ°a tin nhanh, mà còn phải Ä‘Æ°a tin Ä‘úng. Đặc biệt, báo chí cần chủ Ä‘á»™ng đấu tranh, không chỉ phản bác lại tin giả, mà còn vạch trần nguồn gốc, phÆ°Æ¡ng thức tạo ra tin giả, qua Ä‘ó nâng cao nhận thức xã há»™i.

Có thể nói chúng ta không thể ngăn chặn 100% tin giả, nhÆ°ng nhờ sá»± tỉnh táo khi tiếp nhận thông tin trên mạng xã há»™i, ta có thể ngăn mình trở thành nạn nhân, để không bị tin giả thao túng, “dắt mÅ©i”.