áº¢nh minh họa: baochinhphu.vn

Khi hàng rào tá»± nhiên của sá»± thật bị phá vỡ

Trong phần lá»›n lịch sá»­ nhân loại, sá»± thật có má»™t lợi thế tá»± nhiên: Nó gắn vá»›i hiện thá»±c, vá»›i nhân chứng, vá»›i dấu vết vật chất. Muốn tạo ra má»™t thông tin đủ sức thuyết phục, con người phải đầu tÆ° công sức, thời gian, và thường để lại dấu vết có thể truy nguyên. AI Ä‘ã làm thay đổi căn bản Ä‘iều Ä‘ó. Ngày nay, chỉ vá»›i vài dòng câu lệnh, má»™t cá nhân có thể tạo ra hàng chục phiên bản của cùng má»™t câu chuyện, má»—i phiên bản được Ä‘iều chỉnh tinh vi cho từng nhóm tiếp nhận khác nhau. Hình ảnh có thể được tạo ra mà không cần máy ảnh. Video có thể được dá»±ng mà không cần sá»± kiện thật. Giọng nói có thể bị sao chép mà không cần người thật xuất hiện.

PGS, TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh khẳng định: “AI tạo sinh Ä‘ã phá vỡ mối liên hệ truyền thống giữa thông tin và hiện thá»±c. Khi chi phí tạo ra ná»™i dung giả gần nhÆ° bằng 0 thì số lượng và tốc Ä‘á»™ lan truyền trở thành mối Ä‘e dọa lá»›n nhất đối vá»›i khả năng kiểm chứng của xã há»™i”.

Nhận định này lý giải vì sao các ná»™i dung giả mạo thời gian gần Ä‘ây không còn mang dáng dấp thô sÆ¡. Chúng được trình bày mạch lạc, có cấu trúc, có dẫn nguồn, thậm chí mang phong cách của báo chí chính luận. Chính sá»± “tá»­ tế bề ngoài” ấy khiến nhiều người mất cảnh giác. Đáng chú ý, deepfake-công nghệ từng được xem là trò trình diá»…n kỹ thuật Ä‘ã bÆ°á»›c sang má»™t ngưỡng khác khi được sá»­ dụng để giả mạo nhân sá»±, xuyên tạc phát ngôn, bóp méo hình ảnh lãnh đạo, nhất là trong những thời Ä‘iểm diá»…n ra các sá»± kiện chính trị quan trọng. Đây không còn là câu chuyện cá nhân bị xúc phạm, mà là vấn đề ổn định nhận thức xã há»™i.

Thá»±c tế thời gian gần Ä‘ây cho thấy, Ä‘ã xuất hiện các Ä‘oạn video cắt ghép, gán phát ngôn cho cán bá»™ lãnh đạo các cấp về những vấn đề nhạy cảm nhÆ° công tác nhân sá»± Đại há»™i XIV của Đảng, sắp xếp tổ chức bá»™ máy chính quyền địa phÆ°Æ¡ng hai cấp, chính sách đất Ä‘ai, cải cách tiền lÆ°Æ¡ng, thậm chí cả công tác đối ngoại và quốc phòng... Đáng chú ý, có những video sá»­ dụng giọng nói được tổng hợp bằng AI, ngữ Ä‘iệu tÆ°Æ¡ng đối tá»± nhiên, gắn vá»›i hình ảnh thật lấy từ các há»™i nghị chính thức, khiến không ít người lầm tưởng Ä‘ây là phát biểu có thật. Các cÆ¡ quan chức năng Ä‘ã kịp thời xác minh và khẳng định Ä‘ây là sản phẩm giả mạo, đồng thời xá»­ lý những đối tượng đứng sau. Tuy nhiên, Ä‘iều Ä‘áng lÆ°u ý là trÆ°á»›c khi bị bóc trần, các ná»™i dung này Ä‘ã lan truyền nhanh trên mạng xã há»™i, tạo ra những đợt “sóng ngầm” trong dÆ° luận, đặc biệt trong má»™t bá»™ phận người dùng có tâm lý hoài nghi hoặc thiếu thông tin nền. Điều Ä‘ó cho thấy chỉ cần má»™t khoảng thời gian ngắn, thông tin giả cÅ©ng có thể gây tổn hại đến niềm tin xã há»™i nếu không được nhận diện và đấu tranh kịp thời.

Thao túng nhận thức: Từ nói sai sang dẫn sai

Nếu trÆ°á»›c Ä‘ây thông tin giả thường được nhận diện bởi việc “nói sai sá»± thật”, thì hiện nay, nguy hiểm hÆ¡n nhiều là hiện tượng nói Ä‘úng má»™t phần để dẫn đến kết luận sai. Các chuyên gia truyền thông gọi Ä‘ây là “thao túng nhận thức”-má»™t quá trình không ép buá»™c người tiếp nhận, mà khiến họ tin rằng kết luận mình Ä‘i tá»›i là kết quả của suy nghÄ© Ä‘á»™c lập.

Theo PGS, TS Nguyá»…n Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông: “Nguy cÆ¡ lá»›n nhất của không gian số hiện nay không nằm ở tin giả Ä‘Æ¡n lẻ, mà ở các chuá»—i ná»™i dung được thiết kế có chủ Ä‘ích, dẫn dắt cảm xúc và suy luận của công chúng theo má»™t mÆ°u đồ định sẵn”.

Qua Ä‘ó cho thấy, 3 kỹ thuật thao túng phổ biến có thể nhận diện rõ trong nhiều vụ việc gần Ä‘ây: Thứ nhất, cắt bối cảnh có chủ ý. Má»™t câu nói thật, nhÆ°ng bị tách khỏi ngữ cảnh; má»™t quyết định thật, nhÆ°ng bị đặt cạnh má»™t hệ quả không liên quan. Người xem vẫn thấy “có thật”, nhÆ°ng mạch logic Ä‘ã bị bẻ cong. Thứ hai, chuyển trọng tâm từ lý trí sang cảm xúc. Thay vì tranh luận tính Ä‘úng-sai, các ná»™i dung được thiết kế để khÆ¡i gợi sá»± phẫn ná»™, nghi ngờ, lo âu. Khi cảm xúc chiếm Æ°u thế, năng lá»±c phản biện suy giảm rõ rệt. Thứ ba, tạo cảm giác đồng thuận xã há»™i. Hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tài khoản có hành vi giống nhau bình luận, chia sẻ, tán đồng được vận hành tá»± Ä‘á»™ng, tạo ấn tượng rằng “Ä‘ây là suy nghÄ© của số Ä‘ông”. Trong tâm lý học xã há»™i, con người có xu hÆ°á»›ng tin vào Ä‘iều mà họ nghÄ© rằng nhiều người khác cÅ©ng tin.

Má»™t số vụ việc gần Ä‘ây liên quan đến xuyên tạc các chủ trÆ°Æ¡ng lá»›n của Đảng và Nhà nÆ°á»›c cho thấy rõ thủ Ä‘oạn “nói Ä‘úng má»™t phần để dẫn sai toàn bá»™”. Chẳng hạn, khi các chính sách về tinh gọn bá»™ máy, sắp xếp Ä‘Æ¡n vị hành chính, Ä‘iều chỉnh chính sách an sinh xã há»™i được ban hành, Ä‘ã xuất hiện các bài viết, video lấy Ä‘úng số liệu, Ä‘úng trích dẫn văn bản, nhÆ°ng cố tình đặt cạnh những suy diá»…n tiêu cá»±c, gán ghép Ä‘á»™ng cÆ¡, hoặc dá»± báo hậu quả không có cÆ¡ sở. Các ná»™i dung này thường không kêu gọi phản đối trá»±c diện, mà gieo rắc nghi ngờ: “Liệu chính sách có phục vụ lợi ích nhóm?”; “Liệu người dân có bị bỏ lại phía sau?”; “Liệu cải cách có làm xói mòn những giá trị cốt lõi?”... Cách đặt vấn đề tưởng nhÆ° “trung lập” ấy lại rất nguy hiểm, bởi nó không phủ nhận sá»± thật, mà làm méo mó cách hiểu về sá»± thật. Khi được tán phát liên tục, có hệ thống, những nghi ngờ ấy tích tụ dần, tạo thành tâm lý bất an xã há»™i.

Trung tÆ°á»›ng, TS Lê Văn Hải, Phó chính ủy Học viện Quốc phòng từng cảnh báo: Trong chiến tranh hiện đại, tấn công nhận thức thường hiệu quả hÆ¡n tấn công vật chất. Khi con người nghi ngờ chính hệ giá trị của mình, mọi sức mạnh khác đều suy yếu.

Vấn đề không nằm ở thông tin, mà ở niềm tin

Trong xã há»™i hiện đại, việc loại bỏ hoàn toàn thông tin sai lệch là Ä‘iều không thể. Vấn đề nằm ở chá»—: Xã há»™i Ä‘ó có còn tin vào khả năng tá»± Ä‘iều chỉnh của mình hay không. Khi người dân bắt đầu nghi ngờ mọi nguồn thông tin, kể cả chính thống, thì Ä‘ó là dấu hiệu của má»™t cuá»™c khủng hoảng sâu hÆ¡n. Niềm tin không mất Ä‘i trong má»™t ngày, mà bị bào mòn dần bởi những khoảng trống thông tin, những phản hồi chậm trá»…, những lời giải thích thiếu sức thuyết phục. Theo đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung Æ°Æ¡ng Đảng, Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung Æ°Æ¡ng, Tổng biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Há»™i Nhà báo Việt Nam, phát biểu tại Há»™i nghị tập huấn báo chí tuyên truyền về Đại há»™i XIV của Đảng: “Trong ká»· nguyên số, chậm má»™t nhịp thông tin có thể khiến báo chí Ä‘ánh mất vai trò dẫn dắt. Khoảng trống thông tin chính là nÆ¡i tin đồn sinh sôi”.

Thá»±c tế cho thấy, nhiều vụ việc nếu được thông tin sá»›m, đầy đủ, có phân tích rõ ràng thì các ná»™i dung xuyên tạc không thể tạo được ảnh hưởng xã há»™i Ä‘áng kể. Ngược lại, sá»± im lặng hoặc trả lời chung chung thường bị diá»…n giải theo nhiều cách bất lợi. Ở Ä‘ây, yêu cầu đặt ra không phải là nói nhiều, mà là nói Ä‘úng lúc, Ä‘úng trọng tâm, Ä‘úng mức Ä‘á»™ thuyết phục cần thiết.

Từ nhiều vụ việc Ä‘ã được làm rõ cho thấy, khi thông tin chính thống xuất hiện sá»›m, có phân tích, có đối thoại, thì các luận Ä‘iệu xuyên tạc nhanh chóng mất đất sống. Ngược lại, những vụ việc phản hồi chậm, hoặc chỉ dừng ở thông báo ngắn gọn thường bị các đối tượng xấu tận dụng để thổi phồng, suy diá»…n, thậm chí dá»±ng thêm “tình tiết” má»›i nhằm kéo dài vòng đời của tin giả. Thá»±c tiá»…n Ä‘ó đặt ra yêu cầu cao hÆ¡n đối vá»›i truyền thông chính thống: Không chỉ là Ä‘Æ°a tin, mà là giải thích chính sách, làm rõ bối cảnh, chỉ ra Ä‘á»™ng cÆ¡ xuyên tạc, giúp công chúng hiểu Ä‘úng bản chất vấn đề.

Pháp luật bÆ°á»›c vào không gian trí tuệ nhân tạo

Việc Quốc há»™i thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo Ä‘ánh dấu má»™t bÆ°á»›c chuyển quan trọng: Từ nhận diện nguy cÆ¡ sang thiết lập cÆ¡ chế kiểm soát. Luật tiếp cận AI không chỉ nhÆ° má»™t thành tá»±u công nghệ, mà nhÆ° má»™t yếu tố có tác Ä‘á»™ng xã há»™i sâu rá»™ng, cần được Ä‘iều chỉnh bằng pháp luật. Lần đầu tiên, các vấn đề nhÆ° trách nhiệm của chủ thể sá»­ dụng AI, phân loại rủi ro hệ thống AI, nghÄ©a vụ minh bạch và cÆ¡ chế xá»­ lý hành vi gây hại được đặt ra má»™t cách hệ thống. Äiểm cốt lõi của Luật Trí tuệ nhân tạo là xác lập trách nhiệm. Công nghệ không vô chủ, khi AI gây hại, phải có chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các ná»™i dung giả mạo bằng AI ngày càng tinh vi. Luật tạo cÆ¡ sở để xá»­ lý không chỉ người tán phát, mà cả quy trình tạo ra và sá»­ dụng các hệ thống AI phục vụ mục Ä‘ích gây hại. Tuy nhiên, pháp luật chỉ là khung; hiệu quả phụ thuá»™c vào năng lá»±c thá»±c thi, sá»± phối hợp liên ngành và mức Ä‘á»™ đồng thuận xã há»™i.

Việc Luật Trí tuệ nhân tạo được thông qua không phải là phản ứng nhất thời, mà là kết quả của quá trình nhận diện ngày càng rõ những rủi ro xã há»™i do công nghệ gây ra. Thá»±c tế xá»­ lý các vụ giả mạo bằng AI thời gian qua cho thấy, nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng, việc quy trách nhiệm sẽ rất khó khăn, đặc biệt trong các trường hợp ná»™i dung được tạo ra ở nÆ°á»›c ngoài nhÆ°ng tán phát trong nÆ°á»›c. Luật AI tạo Ä‘iều kiện để các cÆ¡ quan chức năng chủ Ä‘á»™ng hÆ¡n trong phòng ngừa, phát hiện sá»›m và xá»­ lý từ gốc các hành vi lợi dụng công nghệ nhằm xâm hại lợi ích quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Phòng ngừa thao túng nhận thức trong ká»· nguyên AI không thể dá»±a vào má»™t giải pháp Ä‘Æ¡n lẻ. Cần má»™t chiến lược tổng hợp, dá»±a trên 4 trụ cá»™t: Má»™t là, thông tin chủ Ä‘á»™ng và minh bạch; không để công chúng phải suy Ä‘oán; không để khoảng trống kéo dài. Hai là, báo chí, truyền thông chính thống giữ vai trò dẫn dắt: Không chạy theo tin nóng, mà làm rõ bản chất, đặc biệt trong các vấn đề phức tạp, nhạy cảm. Ba là, con người làm trung tâm: Cán bá»™, đảng viên và nhân dân phải có ká»· luật thông tin cao, không chia sẻ theo cảm xúc, không vô tình trở thành mắt xích lan truyền sai lệch. Bốn là, pháp luật và công nghệ song hành: Ứng dụng AI để phát hiện deepfake, truy vết mạng lÆ°á»›i thao túng, đồng thời xá»­ lý nghiêm các hành vi vi phạm...

Trong má»™t thế giá»›i nÆ¡i công nghệ có thể tạo ra gần nhÆ° mọi thứ, Ä‘iều quyết định sức bền của má»™t quốc gia không phải là thuật toán mạnh đến Ä‘âu, mà là khả năng giữ vững sá»± thật và niềm tin xã há»™i. Sá»± thật không tá»± bảo vệ mình, nó cần được nói ra kịp thời, được bảo vệ bằng thể chế, và được củng cố bằng bản lÄ©nh chính trị.

Theo THẢO NGUYÊN/Báo QĐND

https://www.qdnd.vn/phong-chong-tu-dien-bien-tu-chuyen-hoa/bao-ve-su-that-giu-vung-niem-tin-trong-xa-hoi-so-1020498