Cách thức làm báo má»›i

Đầu năm 2016, công ty Automated Insights chuyên về công nghệ sáng chế tại tiểu bang Bắc Carolina (Mỹ) Ä‘ã công bố má»™t công trình nghiên cứu khoa học giải thích chi tiết phần mềm viết tin Wordsmith. Công nghệ này Ä‘ã được triển khai nhÆ° má»™t chÆ°Æ¡ng trình phần mềm chính thức giúp hãng thông tấn Liên Ä‘oàn báo chí (AP) sản xuất gần 4.300 tin bài/quý - gấp 14 lần lượng sản phẩm trÆ°á»›c Ä‘ó mà những phóng viên, biên tập viên sản xuất trong cùng má»™t khoảng thời gian. Điều này cho thấy, hiệu quả của báo chí rô-bốt cao hÆ¡n năng suất làm việc của các nhà báo.

Phần mềm Wordsmith hoạt Ä‘á»™ng trên nguyên tắc kết nối các từ và cụm từ thành từng phần của bài báo theo ý đồ của người thiết lập.

Dá»±a trên mẫu bài viết có sẵn, người viết có thể chỉ cần nhập số liệu, ví dụ, số liệu doanh thu hàng quý của má»™t công ty trong lÄ©nh vá»±c tài chính, hoặc kết quả má»™t trận đấu trong lÄ©nh vá»±c thể thao thì chỉ trong má»™t vài giây, má»™t bài viết Ä‘ã được ra đời.

Bên cạnh việc biên soạn tin tức, Wordsmith có thể viết báo cáo khách hàng, quảng cáo mô tả sản phẩm và tổng kết tài chính cho nhiều công ty, doanh nghiệp. Những công ty lá»›n nhÆ° Yahoo, Greatcall hay Allstate đều Ä‘ã bắt đầu sá»­ dụng Wordsmith trong việc thống kê số liệu của mình. Hiện tại, AP chỉ ứng dụng công nghệ này trong việc sản xuất những tin, bài có liên quan đến ngành thÆ°Æ¡ng mại, nhÆ° tổng kết chỉ số chứng khoán, cổ phần, cổ phiếu.

Theo thông tin từ Trung tâm Tow về Báo chí số (Tow Center for Digital Journalism), những bài báo được viết bằng các thuật toán Ä‘ã ra đời cách Ä‘ây trên 40 năm, tuy nhiên, tính đến thời Ä‘iểm hiện tại, báo chí tá»± Ä‘á»™ng hay báo chí rô-bốt vẫn được xem là má»™t cách thức làm báo má»›i và Ä‘ang được thá»­ nghiệm ở má»™t số lÄ©nh vá»±c báo chí nhất định.

Có rất nhiều định nghÄ©a về rô-bốt, tuy nhiên người ta thường hiểu rô-bốt dÆ°á»›i 2 nghÄ©a: Thứ nhất là má»™t hoạt Ä‘á»™ng tá»± Ä‘á»™ng, thứ hai là khả năng thay thế hoạt Ä‘á»™ng của con người. Thuật ngữ “rô-bốt” được sá»­ dụng lần đầu tiên trong vở kịch Cuá»™c đổ bá»™ của binh Ä‘oàn Rô-bốt (R.U.R) do tác giả người Séc viết vào năm 1920. Theo Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO), rô-bốt được định nghÄ©a là “Má»™t cÆ¡ chế được lập trình tá»± Ä‘á»™ng theo hai hoặc nhiều trục nhất định để thá»±c hiện những nhiệm vụ cho sẵn”.

Cùng vá»›i sá»± phát triển của khoa học kỹ thuật, rô-bốt ngày càng được phát triển và chia làm hai nhóm chính: Nhóm rô-bốt công nghiệp và dịch vụ. Báo chí rô-bốt được xếp vào nhóm rô-bốt công nghiệp vì nó sản xuất ra các sản phẩm (ná»™i dung các bài báo) trên các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông đại chúng.

Trong lÄ©nh vá»±c nghiên cứu truyền thông, thuật ngữ rô bốt được sá»­ dụng lần đầu tiên vào năm 1998 bởi hai nhà nghiên cứu truyền thông Lee và Kim, những người Ä‘ã đề xuất má»™t hệ thống dịch vụ tin tức theo yêu cầu trong Ä‘ó các thuật toán thu thập thông tin hằng ngày tùy theo sở thích của người dùng.

Theo học giả Green, thuật ngữ CAR (Computer-assisted reporting) là: “Việc sá»­ dụng các chÆ°Æ¡ng trình dữ liệu, các bảng tính, các gói thống kê để truy xuất thông tin”. Báo chí rô-bốt được xem là má»™t loại báo cáo nâng cao do máy tính há»— trợ, tuy nhiên, vẫn có nhiều ý kiến của các chuyên gia cho rằng có sá»± khác biệt cÆ¡ bản giữa báo chí thuật toán và báo chí rô-bốt.

“Nhà báo rô-bốt” không phải là má»™t tác nhân thụ Ä‘á»™ng chỉ tuân thủ nghiêm ngặt các lệnh do con người - phóng viên chuyên nghiệp Ä‘Æ°a ra, thay vào Ä‘ó, “họ” là thành viên tích cá»±c trong quá trình thu thập thông tin, tá»± thá»±c hiện các nhiệm vụ của chính mình.

Khi chÆ°Æ¡ng trình được Ä‘Æ°a vào má»™t phần mềm có liên quan và được khởi Ä‘á»™ng, rô-bốt sẽ thá»±c hiện nhiệm vụ theo các thuật toán mà không cần sá»± can thiệp của con người. Vì thế, báo chí rô-bốt còn được xem là phÆ°Æ¡ng thức rô-bốt tá»± Ä‘á»™ng hóa phân tích các dữ liệu và sản xuất tin bài dá»±a trên các thuật toán cho trÆ°á»›c sau khi được lập trình bởi con người.

Báo chí rô-bốt góp phần tăng cường cạnh tranh trong lÄ©nh vá»±c báo chí - truyền thông, trong trường hợp các cÆ¡ quan báo chí sá»­ dụng rô-bốt để viết bài, có nghÄ©a là tin bài được tạo ra bởi những thông tin có sẵn từ những nguồn dữ liệu nhất định. Đã có sá»± thay đổi nhất định trong việc sáng tạo tác phẩm báo chí, các tác phẩm báo chí không chỉ do duy nhất con người sáng tạo nên nữa.

Ngày nay, tin tức Ä‘ược viết bởi các thuật toán Ä‘ã được sá»­ dụng nhiều trong má»™t số lÄ©nh vá»±c nhÆ° tài chính, bất Ä‘á»™ng sản, trò chÆ¡i thể thao và tá»™i phạm, bởi những lÄ©nh vá»±c trên phản ánh rõ nhất hai đặc trÆ°ng cÆ¡ bản của báo chí rô-bốt. Đầu tiên, những lÄ©nh vá»±c này đều dá»±a trên những dữ liệu khách quan và cụ thể, hÆ¡n nữa, khi viết tin về những lÄ©nh vá»±c này, tốc Ä‘á»™ Ä‘Æ°a tin và sá»± chính xác là những yếu tố quan trọng hàng đầu.

Trong bài viết “Bản chất của tin tức (1949)”, Wilbur Schramm Ä‘ã phân loại tin tức thành 2 nhóm: Tin tức tức thời và tin tức có thể trì hoãn. Đối vá»›i loại tin thứ nhất, chỉ cần số liệu cập nhật tức thời là nhanh chóng đến vá»›i bạn đọc mà không cần phải thêm bình luận, hoặc Ä‘òi hỏi nhiều kinh nghiệm của người viết. Trong khi Ä‘ó, loại tin thứ hai cần có sá»± tìm hiểu nhất định về thể loại và vấn đề để làm sâu sắc ná»™i dung bài viết. Theo sá»± phân nhóm trên thì báo chí rô-bốt có thể được sá»­ dụng cho loại thứ nhất để đăng tải các tin tức tức thời.

Vá»›i sá»± phát triển vượt bậc của công nghệ, khi người ta bắt đầu đọc tin không chỉ trên màn hình máy tính, mà chủ yếu trên các thiết bị di Ä‘á»™ng, Ä‘iện thoại thông minh vá»›i màn hình có các kích cỡ Ä‘a dạng thì những “phóng viên” rô-bốt lại có thêm nhiều nhiệm vụ khác nhau.

Ví dụ, vá»›i Ä‘iện thoại thông minh có màn hình nhỏ, không thể hiển thị đầy đủ má»™t câu chuyện dài nhÆ° trên máy tính thì phải có những thuật toán hoặc cách thức thể hiện bài viết riêng để thoả mãn người dùng. Bài viết chỉ hÆ°á»›ng đến sá»± ngắn gọn và cung cấp những thông tin cần thiết. Vì thế, các tòa soạn báo và các công ty truyền thông toàn cầu Ä‘ang hÆ°á»›ng đến việc sá»­ dụng các thuật toán và báo chí rô bốt để làm sao vá»›i cùng má»™t dữ liệu / bài viết nhÆ°ng người dùng có thể truy cập dữ liệu trên các thiết bị di Ä‘á»™ng khác nhau má»™t cách tốt nhất.

Mối Ä‘e dọa đối vá»›i các nhà báo?

Má»™t rô-bốt viết báo có thể sản xuất hàng ngàn tin, bài vá»›i tốc Ä‘á»™ nhanh nhạy và Ä‘á»™ chuẩn xác cao là mối Ä‘e doạ tiềm tàng đối vá»›i các nhà báo trong giai Ä‘oạn hiện nay. Tuy nhiên, theo má»™t số chuyên gia trong lÄ©nh vá»±c báo chí, quá trình chuyển tiếp trong việc sá»­ dụng nguồn nhân lá»±c từ nhà báo - con người sang nhà báo - rô-bốt vẫn còn cần nhiều thời gian để thá»­ nghiệm và nghiên cứu sâu hÆ¡n, ngay cả việc để Ä‘Æ°a ra các thuật toán hợp lý nhằm tạo nên những bài báo chất lượng.

Khi các phần mềm viết tin tá»± Ä‘á»™ng được tạo ra Ä‘ã có rất nhiều há»™i thảo cÅ©ng nhÆ° nhiều tranh luận về vấn đề này. Câu hỏi đặt ra là: Liệu sá»± ra đời của “báo chí rô-bốt” sẽ tạo Ä‘iều kiện tốt hÆ¡n cho các nhà báo trong tác nghiệp, hay sẽ lấy mất cÆ¡ há»™i của họ khi các tòa soạn không cần má»™t Ä‘á»™i ngÅ© phóng viên hùng hậu mà chỉ cần má»™t số lượng phóng viên nhất định để nhập dữ liệu cho phần mềm viết báo?

Simon Colton - má»™t giáo sÆ° chuyên ngành sáng tạo công nghệ tại Đại học London (Anh), đồng thời là người xây dá»±ng dá»± án What If (Sẽ thế nào nếu nhÆ°) - má»™t kho ngân hàng chứa 100 triệu từ vá»±ng và có thể học cách kết nối các từ vá»›i nhau tạo thành câu có nghÄ©a, cho biết: “Đối vá»›i tôi, những dá»± án nhÆ° thế này, bao gồm Wordsmith Ä‘Æ¡n giản chỉ là từ hóa số liệu. Chúng ta thay vì dùng biểu đồ tròn hay cá»™t để trình bày số liệu thì bây giờ chúng ta dùng ngôn ngữ viết.

Vẫn còn rất nhiều khía cạnh đặc trÆ°ng mà má»™t rô-bốt phóng viên cần để viết má»™t bản tin hay. Thậm chí nếu nhÆ° có cải tiến thêm phong cách viết hài hÆ°á»›c, khôn ngoan, thì chúng vẫn không thể bằng con người”. Trên thá»±c tế, các phần mềm tá»± Ä‘á»™ng hiện nay vẫn chÆ°a đạt đến trình Ä‘á»™ Ä‘ó, vì rô-bốt phóng viên vẫn không có đủ 5 giác quan của loài người (nhìn, nghe, ngá»­i, nếm và cảm nhận).

“Chúng ta không thể Ä‘Æ°a má»™t chiếc iPhone cho má»™t chú rô-bốt và bảo nó miêu tả những tính năng vượt trá»™i của sản phẩm Ä‘ó cÅ©ng nhÆ° định giá trên thị trường”.

Theo má»™t nghiên cứu của Đài Phát thanh NPR của Mỹ, bản tin do con người viết được nhiều người yêu thích hÆ¡n nhiều so vá»›i rô-bốt sản xuất ra, vì họ cho rằng những gì do con người viết hấp dẫn và có giá trị thông tin hÆ¡n nhiều so vá»›i rô-bốt.

Ở thời Ä‘iểm hiện tại, má»™t rô-bốt có thể viết những thông tin cÆ¡ bản cung cấp các số liệu cÆ¡ bản nhÆ° ai, cái gì, ở Ä‘âu và nhà báo sẽ thêm vào những phân tích, bình luận sâu sắc hÆ¡n để nhằm trả lời câu hỏi tại sao và nhÆ° thế nào. Tuy nhiên, trong tÆ°Æ¡ng lai, nếu nhà báo không tạo được bản sắc riêng của chính mình trong khi những chú rô-bốt có thể nắm bắt được toàn bá»™ các bản sắc và sắc thái riêng Ä‘ó thì nhà báo sẽ đứng trÆ°á»›c nguy cÆ¡ giảm dần biên chế và thất nghiệp./.

TS. Vũ Tuấn Anh (Học viện Ngoại giao)

Nguồn: Tạp chí Người Làm Báo