Trên thá»±c tế có thể dá»… dàng phát hiện trường hợp nhà báo sao chép, sá»­ dụng má»™t phần hay toàn bá»™ tin, bài, ảnh của người khác, báo khác mà không ghi nguồn.

Trích dẫn mù mờ, viết tắt tùy tiện, dịch cẩu thả

Hiện nay, nhiều tờ báo dịch tin, bài tràn lan từ các báo nÆ°á»›c ngoài mà không ghi rõ tên tác giả và nguồn gốc của tác phẩm hoặc nếu có ghi cÅ©ng qua loa đại khái. Theo khảo sát, tên của nhiều tờ báo nÆ°á»›c ngoài bị viết tắt má»™t cách thoải mái, không theo má»™t quy chuẩn nào, nhÆ° FS (tạp chí Fashion), JJ (Just Jared), Asia (Asianone), DM (DailyMail)... Thậm chí, nhiều tên báo bị “vô tình” viết tắt Ä‘ã trở nên hết sức mù mờ khiến không má»™t Ä‘á»™c giả nào, thậm chí là phóng viên có thể kiểm chứng thông tin hay tìm ra tờ báo gốc. Ví dụ nhÆ°: A, E, G, S, KK, GQ, GB, TST, Kbite, KP, VG, VS, UDN, VF, EN, Us, MM...

TÆ°Æ¡ng tá»±, việc trích dẫn nguồn và viết tắt tên các báo trong nÆ°á»›c cÅ©ng hết sức tùy tiện. Ví dụ, báo Thể thao và Văn hóa thành TT&VH hoặc TTVH, Sinh viên Việt Nam thành SVVN, Người lao Ä‘á»™ng thành NLD, VnExpress thành VNE... Đối vá»›i những Ä‘á»™c giả thường xuyên đọc báo mạng Ä‘iện tá»­ có thể sẽ dần làm quen vá»›i kiểu ghi nguồn này, tuy nhiên không ít người vẫn lúng túng, nhầm lẫn. Vá»›i kiểu viết tắt nhÆ° thế người đọc hoàn toàn có thể nhầm Kinh tế Việt Nam thành Kiểm toán Việt Nam, Vneconomy thành VnExpress hoặc ngược lại.

Ngoài ra, việc ghi nguồn theo kiểu gá»™p hai, ba báo nhÆ° “theo Reuters, AP, BBC”, “theo BBC, FT”, “theo DT, VNN”... cÅ©ng khiến Ä‘á»™c giả băn khoăn không biết Ä‘ây là bài tổng hợp từ hai, ba báo hay là lấy trá»±c tiếp từ má»™t báo và gián tiếp từ các báo khác. Việc ghi rõ tên nguồn tin là thể hiện sá»± tôn trọng tờ báo và tác giả mà mình trích nguồn. Sẽ chẳng má»™t tờ báo nào muốn tên của mình bị viết tắt ở báo khác và trở thành những chữ cái dá»… gây hiểu nhầm. Cuối bài báo thường là tên tác giả má»›i (người tổng hợp, sÆ°u tầm) cùng cụm từ “theo báo A, B”. NhÆ° vậy, nhiều tác giả Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên bị mất tên trên tác phẩm của chính mình.

Nhiều tin, bài từ các báo nÆ°á»›c ngoài bị biên dịch, giật tít má»™t cách cẩu thả sai về mặt ngữ nghÄ©a, má»—i báo dịch má»™t phách Ä‘ang là má»™t “tệ nạn”. Ví dụ, cùng là má»™t bài đăng trên The Sun, nhÆ°ng báo thì dịch là “Phần hai bài phỏng vấn của TrÆ°Æ¡ng Bá Chi bị cắt bỏ”, tên kênh thá»±c hiện cuá»™c phỏng vấn là “Entertainment News Channel” và ná»™i dung bài dịch cho rằng nguyên nhân của việc bị cắt bỏ là “Vì lợi ích và sá»± tôn trọng dành cho TrÆ°Æ¡ng Bá Chi”. Trong khi Ä‘ó má»™t báo khác lại là “Phần hai cuá»™c phỏng vấn TrÆ°Æ¡ng Bá Chi bị Ä‘ánh cắp” và Ä‘ây là “cuá»™c phỏng vấn Ä‘á»™c quyền vá»›i kênh i - CABLE”. Bài dịch này cho rằng phần hai cuá»™c phỏng vấn không thể lên sóng truyền hình tiếp vì Ä‘ã bị rò rỉ.

Những trường hợp dịch sai hoặc cố tình dịch sai nhÆ° trên không phải là hiếm gặp. Má»™t số nhà báo Ä‘iềm nhiên cắt cúp, chỉnh sá»­a, biên dịch lại bài của người khác, báo khác và biến chúng thành tin, bài của mình.

Hệ lụy không nhỏ

Việc sá»­ dụng lại tin, bài, ảnh của các báo trong nÆ°á»›c mà không xin phép, không ghi rõ nguồn gốc, không trả nhuận bút cÅ©ng xảy ra ở hầu hết các tờ báo mạng Ä‘iện tá»­. Nhiều khi những tin, bài này bị biến dạng khiến bản thân chủ nhân (tác giả) của chúng cÅ©ng khó nhận ra “đứa con tinh thần” của mình.

Để “câu” người đọc nên nhiều tờ báo mạng Ä‘iện tá»­ luôn “Ä‘au đầu” để tìm cách giật lại tít, viết lại sa-pô và thậm chí là toàn bá»™ ná»™i dung.

Ví dụ: Bài Cha hành hạ hai con gái dã man có sa-pô gốc là: “Chính quyền địa phÆ°Æ¡ng Ä‘ang giám sát, nếu người cha này tiếp tục Ä‘ánh con thì sẽ xá»­ lý hình sá»±”. Tuy nhiên, nó Ä‘ã được thay đổi thành "Trói hai con cho kiến đốt... thắt cổ, rồi quẳng xuống ao và sa-pô là: “Có lần ba Ä‘ánh cháu bị thÆ°Æ¡ng ngay trán và bất tỉnh, sau Ä‘ó ba thắt cổ, ba thả cho tắm rá»­a nhÆ°ng không cho ăn... Có lần ba thắt cổ hai chị em rồi quẳng xuống ao gần nhà, hàng xóm phải lá»™i xuống cứu hai chị em con...”.

Không ít nhà báo còn ngang nhiên sao chép má»™t phần hoặc toàn bá»™ tác phẩm của người khác rồi biến thành bài của mình. Đây là hành vi vi phạm Ä‘ạo đức nghề nghiệp và bản quyền tác giả. Ở các nÆ°á»›c phát triển, vấn đề này được coi là rất nghiêm trọng, có thể dẫn đến kiện tụng, gây thiệt hại rất lá»›n cho tờ báo vi phạm. Cách Ä‘ây mấy năm, má»™t tờ báo ở Mỹ bị tờ VietMercury kiện, phải bồi thường khá nhiều tiền chỉ vì ăn cắp má»™t câu trong bài viết của họ.

Việc sao chép toàn bá»™ tác phẩm của người khác dù sao cÅ©ng dá»… bị phát hiện. Tuy nhiên, có má»™t số dạng sao chép khó phát hiện hÆ¡n. Ví dụ việc phóng viên “chịu khó” ngồi nghe hoặc đọc lại toàn bá»™ ná»™i dung má»™t cuá»™c phỏng vấn trá»±c tuyến nào Ä‘ó rồi ghi chép, biên tập và sáng tạo thành má»™t bài của riêng mình (do mình khám phá, phỏng vấn). Hay việc copy má»™t phần thông tin từ bài viết trÆ°á»›c về cùng chủ đề, chỉnh sá»­a cho phù hợp vá»›i thời gian hiện tại là Ä‘ã có má»™t tác phẩm má»›i.

Hiện tượng phóng viên khi viết về má»™t vấn đề nào Ä‘ó, nhÆ°ng không đủ thông tin nên Ä‘ã tìm kiếm trên mạng hoặc trên sách báo để “đắp thịt” cho bài viết của mình dày dặn và hấp dẫn hÆ¡n nay Ä‘ã trở nên phổ biến.

Có thể truy cập vào má»™t vài tờ báo mạng Ä‘iện tá»­, so sánh các bài viết cùng má»™t chủ đề sẽ thấy nhiều bài chỉ khác nhau về tít, còn ná»™i dung thì tÆ°Æ¡ng tá»±, hoặc giống nguyên xi hoặc thay đổi Ä‘ôi chá»—. Đây là hành vi vi phạm đạo đức rất tinh vi, tác giả và Ä‘á»™c giả cÅ©ng khó lòng phát hiện ra.

Có má»™t thá»±c tế là mặc dù hiện tượng vi phạm bản quyền bằng hình thức này hay hình thức khác diá»…n ra hàng ngày, nhÆ°ng rất hiếm khi có sá»± lên tiếng, phản hồi của tác giả. Số lượng tin, bài lá»›n và sá»± luân chuyển thông tin không ngừng trên mạng Ä‘ã khiến họ chẳng mặn mà vá»›i việc làm rõ trắng Ä‘en của những thông tin bị “ăn cắp”. Chính sá»± “bao dung”, dung túng của chủ nhân những tin, bài bị sá»­a Ä‘ã tạo Ä‘iều kiện cho nhiều tờ báo mạng Ä‘iện tá»­ tranh thủ “làm thả cá»­a” và lâu dần thành lệ, không còn nghÄ© đấy là tật xấu nữa.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên có nhiều. Má»™t phần, do sá»± lỏng lẻo trong các quy định luật pháp về bản quyền tác phẩm và bảo vệ bản quyền; do việc sao chép thông tin trên mạng quá dá»… dàng; xuất phát từ thá»±c tế thiếu hụt về thông tin, nhân lá»±c của các báo. Bên cạnh sá»± vô tÆ° của những tác giả có tác phẩm bị sao chép và sá»± dá»… dãi của công chúng khi Ä‘ón nhận những thông tin bị sao chép. Nguyên nhân sâu xa, cốt lõi nhất chính là ý thức về bản quyền tác phẩm và tôn trọng bản quyền tác phẩm của má»—i phóng viên, biên tập viên và ban biên tập... Má»™t Ä‘iều Ä‘áng buồn là không ít phóng viên, biên tập viên cho rằng, việc làm trên không vi phạm luật và Ä‘ạo đức nghề nghiệp. Phần nhiều những người này còn rất trẻ, có thế mạnh về ngoại ngữ, nhÆ°ng không được Ä‘ào tạo cÆ¡ bản về báo chí.

Thá»±c tế trên Ä‘ã trở thành thói quen của nhiều tờ báo mạng Ä‘iện tá»­ dù Ä‘ó là tờ có lịch sá»­ phát triển lâu đời hay tờ báo non trẻ. Điều này thể hiện sá»± yếu kém về chuyên môn, hạn chế về đạo đức nghề nghiệp, không tôn trọng bản thân và công chúng báo chí. Nếu những vi phạm hiện nay không được giải quyết, chắc chắn những hệ lụy từ vấn đề này sẽ là vật cản cho sá»± phát triển của báo mạng Ä‘iện tá»­ Việt Nam./.

Theo PGS,TS. Nguyá»…n Thị Trường Giang/Người làm báo