Hoàn thiện hành lang pháp lý bảo vệ nhà báo tác nghiệp Ä‘úng pháp luật trong các “tình huống nóng”; quan niệm, thao tác và kỹ năng “bếp núc” để tá»± bảo vệ mình, lấy thông tin và bảo vệ sá»± chân xác của thông tin; bản lÄ©nh và đạo đức cá nhân của nhà báo khi vào “vùng xung Ä‘á»™t” nguy hiểm; sá»± chỉ đạo, phối hợp, bảo vệ của tòa soạn; vai trò của tổ chức Há»™i nghề nghiệp, của các cÆ¡ quan chức năng bảo vệ nhà báo trÆ°á»›c sá»± cản trở, tấn công khi thi hành nhiệm vụ... là những chủ đề luôn nóng trong quá trình tác nghiệp của nhà báo.

Làm thế nào để bảo vệ nhà báo khi tác nghiệp? Giải pháp nào để tiếp thêm niềm tin và sức mạnh cho nhà báo để họ tiếp tục nuôi dưỡng nhiệt huyết và dấn thân kiên quyết đấu tranh chống tiêu cá»±c vì má»™t xã há»™i trong sạch và phát triển bền vững. Vá»›i nhà báo tác nghiệp “Ä‘iểm nóng”, cánh cá»­a nào sẽ mở ra ở phía an toàn cho họ, má»—i khi quyết định dấn thân?

1. Năm 2017, làng báo chấn Ä‘á»™ng bởi sá»± ra Ä‘i đầy quả cảm trong khi tác nghiệp của chàng phóng viên trẻ tuổi Đinh Hữu DÆ°. Má»—i khi nghe tin má»™t nhà báo tá»­ nạn khi Ä‘ang làm nhiệm vụ, có thể là trên chiến trường hay giữa mÆ°a bão, hoả hoạn... tôi nghÄ© đến má»™t ná»—i Ä‘au trong nghề báo. Ná»—i Ä‘au khi số phận của họ bị đảo ngược: từ nhân chứng trở thành nạn nhân, từ người Ä‘Æ°a tin trở thành người phải gánh ná»—i bất trắc về sá»± kiện mà họ cần Ä‘Æ°a. NhÆ°ng những nhà báo tá»­ nạn khi tác nghiệp luôn là những nạn nhân đặc biệt mà cái chết của họ có sức mạnh hÆ¡n bao giờ hết. 

Đó là sá»± ra Ä‘i Ä‘au Ä‘á»›n, đầy tiếc nuối nhÆ°ng cÅ©ng là câu chuyện đẹp và đầy ý nghÄ©a vá»›i những người cầm bút hôm nay vá»›i hy vọng về sá»± dấn thân không ngừng nghỉ của những người làm báo. Sá»± tổn thất về người luôn là lá»›n nhất. NhÆ°ng không cái chết nào là vô ích. 

XÆ°Æ¡ng máu của DÆ° đổ xuống thêm má»™t lần nữa nhắc nhở đồng nghiệp của anh rằng, muốn Ä‘i đến tận cùng của sá»± thật, chuyển tải những thông tin, hình ảnh, thÆ°á»›c phim chân thật nhất về sá»± kiện, các nhà báo Ä‘ã phải (và cần tiếp tục phải) dấn thân vào thá»±c địa, vào “tâm bão” của các vấn đề nóng, trở thành nhân chứng sống Ä‘á»™ng về sá»± kiện. Có nhÆ° thế má»›i phát huy được sức mạnh của báo chí. 

NhÆ°ng tôi vẫn nghÄ©, giá nhÆ° những phóng viên nhÆ° Đinh Hữu DÆ° được trang bị đầy đủ những kỹ năng tác nghiệp “Ä‘iểm nóng”, thảm họa, thiên tai, thì sẽ không có câu chuyện Ä‘au lòng nhÆ° thế, trong làng báo.

2. Chỉ cần gõ 4 chữ “hành hung nhà báo” là hàng loạt các kết quả, hình ảnh cho thấy tính chất nguy hiểm của nghề báo. Không chỉ bản thân nhà báo bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến thể xác, tinh thần, mà phía sau họ là những trăn trở về sá»± an toàn của gia Ä‘ình, vợ con. Các cÆ¡ quan chức năng thống kê, 5 năm trở lại Ä‘ây có 50 vụ tấn công nhà báo. Hiện nay, trên cả nÆ°á»›c có 858 cÆ¡ quan báo chí vá»›i gần 50 nghìn người làm báo trong Ä‘ó có 18 nghìn nhà báo được cấp thẻ.

 Má»™t số lượng nhà báo lá»›n, tác nghiệp trên tất cả các lÄ©nh vá»±c đời sống xã há»™i. Tuy nhiên, không phải phóng viên, nhà báo nào cÅ©ng nắm hết Luật Báo chí, các quy định pháp luật để áp dụng khi cần thiết hay có những sai sót nghiệp vụ, mắc lá»—i khi tác nghiệp.

Má»™t câu hỏi được đặt ra là người làm báo làm thế nào để tá»± bảo vệ mình má»™t cách hữu hiệu nhất? Rõ ràng, ngoài hoàn thiện hệ thống pháp luật về báo chí, cần tăng cường bồi dưỡng kiến thức pháp luật cho Ä‘á»™i ngÅ© nhà báo. 

Nếu nhÆ° việc hoàn thiện hệ thống pháp luật là cách bảo vệ từ xa cho người làm báo thì việc tăng cường bồi dưỡng kiến thức pháp luật (không chỉ là pháp luật chuyên ngành về báo chí mà còn ở lÄ©nh vá»±c nhà báo được phân công theo dõi) là má»™t biện pháp tá»± bảo vệ mình của chính các phóng viên và cÆ¡ quan báo chí trÆ°á»›c nguy cÆ¡ bị Ä‘e dọa từ con người và pháp luật.

Thiếu hụt kiến thức pháp lý; Không có luật sÆ° tÆ° vấn cho nhà báo trong các vụ việc làm Ä‘iều tra phức tạp; mÆ¡ hồ giữa vai trò Ä‘iều tra của cÆ¡ quan tố tụng/Ä‘iều tra vá»›i vai trò tìm kiếm sá»± thật... Ä‘ang là “rào cản” trong hoạt Ä‘á»™ng tác nghiệp của nhà báo. Má»—i khi có rủi ro xảy ra, nguồn há»— trợ hiệu quả cao nhất đối vá»›i các nhà báo, phóng viên chính là nhóm bạn bè, đồng nghiệp, tiếp đến là tòa soạn. 

Nhiều chuyên gia, nhà báo cho rằng, hiện nay, phóng viên đặc biệt là những phóng viên trẻ Ä‘ang thiếu hụt các kỹ năng và kiến thức nền tảng để có thể đảm bảo tác nghiệp an toàn. Chất lượng các chÆ°Æ¡ng trình Ä‘ào tạo phóng viên từ các trường báo chí chính quy chÆ°a hoàn toàn Ä‘áp ứng được yêu cầu về chuyên môn nghề nghiệp đối vá»›i những người hành nghề báo chí. 

Sá»± thiếu hụt nghiêm trọng kỹ năng làm báo của những người má»›i tốt nghiệp; cá»™ng thêm việc các tòa soạn, đặc biệt là toà soạn ở các báo quy mô nhỏ và vừa không có đủ nguồn lá»±c, không đủ quan tâm cần thiết cho việc Ä‘ào tạo phóng viên, có chăng cÅ©ng chỉ dừng lại ở việc cung cấp bá»™ quy trình tác nghiệp mà không có hÆ°á»›ng dẫn hay giá»›i thiệu cụ thể về các quy tắc này; để lại hệ quả là phóng viên trẻ không có đủ kỹ năng, năng lá»±c cần thiết để tác nghiệp. Kết quả là phóng viên rÆ¡i vào “bẫy kép” - tác nghiệp dÆ°á»›i chuẩn và gia tăng nguy cÆ¡ bị cản trở, bị tấn công.

“Dù bất kỳ ở Ä‘âu, lý do gì, thời Ä‘iểm nào thì pháp luật cÅ©ng đều bảo vệ quyền tác nghiệp chính Ä‘áng của nhà báo, phóng viên. Các báo cần lên tiếng ủng há»™ để các cÆ¡ quan chức năng vào cuá»™c xá»­ lý rốt ráo vụ việc”, ông Hồ Quang Lợi, Phó Chủ tịch thường trá»±c Há»™i Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh. Thiếu tÆ°á»›ng Phạm Văn Miên, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân cho rằng: Khi tác nghiệp mà bị hành hung thì chúng ta nên xem lại quy trình của tất cả các phóng viên khi tác nghiệp nó nhÆ° nào, có được theo cái bài bản, có được báo cáo, có được chuẩn bị gì hay không? 

Bởi vì nói đến hành hung là nói đến má»™t vấn đề hết sức phức tạp. Nói đến hành hung là nói đến các đối tượng mà chúng ta tiếp cận để phỏng vấn, để ghi chép thông tin mà chúng ta không thể đảm bảo được an toàn cho mình, và chúng ta phải có sá»± chuẩn bị cho mình. 

Thêm vào Ä‘ó, khi gặp cản trở, bị Ä‘e dọa trong hoạt Ä‘á»™ng tác nghiệp, há»™i viên, nhà báo và cÆ¡ quan báo chí phải lên tiếng ngay. Bởi việc nhà báo bị hành hung, cản trở đồng nghÄ©a vá»›i việc thông tin không được công khai, nhiều góc tối, nhiều tiêu cá»±c Ä‘ã bị che lấp.

Là người hiểu luật và nắm chắc kỹ năng, nghiệp vụ Ä‘iều tra, nhà báo Phùng Sưởng - Phó Tổng biên tập báo Tiền Phong cho rằng nhà báo khi tác nghiệp, ngoài việc phải hiểu luật và vấn đề mình định Ä‘iều tra, thì phải có kỹ năng tiếp cận, xá»­ lý thông tin. Bởi vÅ© khí quan trọng của nhà báo chính là sá»± thật.

Má»™t Ä‘iều khác nữa, để khích lệ và làm Ä‘iểm tá»±a cho nhà báo, thì chính lãnh đạo cÆ¡ quan, mà trá»±c tiếp là Tổng biên tập, cần hiểu công việc của anh em phóng viên Ä‘iều tra, kịp thời Ä‘á»™ng viên họ sau má»—i bài viết công phu, có tính phát hiện bằng cách tăng nhuận bút, thưởng nóng… Và, trong cuá»™c đấu tranh phòng chống tham nhÅ©ng, tiêu cá»±c thì Ä‘òi hỏi cÆ¡ quan báo chí, cÆ¡ quan chủ quản báo chí phải sẵn sàng đứng ra bảo vệ quyền lợi chính Ä‘áng của phóng viên. Đây là thá»±c tế không phải cÆ¡ quan nào cÅ©ng làm được. Có những Ä‘Æ¡n vị, khi xảy ra vụ việc, hoặc rủi ro nào Ä‘ó, thay vì bảo vệ, chia sẻ trách nhiệm, lại tìm cách đổ lá»—i cho phóng viên.

3. “Nhà báo là người chấm ngòi bút vào ná»—i Ä‘au của nhân loại”. Người viết câu ấy là má»™t nhà báo từng có mặt trong những vùng nóng của chiến tranh trên thế giá»›i. Ông ta chứng kiến nhiều ná»—i Ä‘au, mất mát và chết chóc của con người. Vá»›i sứ mạng cao cả và lòng yêu nghề, nhiều nhà báo vẫn dấn thân và họ cÅ©ng hiểu rõ rằng viết má»™t bài báo dở có thể mất việc, viết má»™t bài báo hay có thể mất mạng. 

Báo chí Cách mạng Việt Nam trong sá»± nghiệp đổi má»›i hiện nay Ä‘ang có nhiều cởi mở cho các hoạt Ä‘á»™ng nghiệp vụ của người làm báo, góp phần thúc đẩy tiến trình dân chủ hóa xã há»™i. Qua Ä‘ó, vai trò báo chí được Nhà nÆ°á»›c coi trọng trong việc truyền thông đến vá»›i bạn đọc và tạo thành luồng dÆ° luận phán xét sá»± việc má»™t cách bình đẳng, Ä‘úng pháp luật.

Vì thế, nhiệm vụ của người làm báo là sẵn sàng Ä‘Æ°Æ¡ng đầu và dÅ©ng cảm Ä‘Æ°a các vụ việc tiêu cá»±c ra ánh sáng công luận, lấy quy định của pháp luật làm chuẩn để các cÆ¡ quan có thẩm quyền can thiệp, giải quyết Ä‘úng luật và Ä‘em lại công bằng cho người dân. Điểm qua những sá»± kiện nhà báo bị Ä‘e dọa, hành hung khi tác nghiệp, phần nhiều là do tác nhân bên ngoài gây áp lá»±c rất lá»›n đến nhà báo. Trong Ä‘ó không loại trừ có chủ trÆ°Æ¡ng của chính quyền cÆ¡ sở nhằm cản trở phóng viên tác nghiệp, thậm chí Ä‘e dọa hành hung nhà báo, khi những việc làm tiêu cá»±c của họ sắp sá»­a bị phanh phui bởi những bài Ä‘iều tra đụng chạm đến quyền lợi của “ông kẹ” nào Ä‘ó.

Được giao nhiệm vụ Ä‘Æ°a tin tại các Ä‘iểm nóng là thá»­ thách nhÆ°ng cÅ©ng là niềm tá»± hào của má»—i nhà báo, phóng viên. Tuy nhiên, có má»™t Ä‘iều mà nhà báo nên tâm niệm: nhiệm vụ quan trọng nhất, nhiệm vụ cuối cùng mà Ban biên tập giao phó chính là 
“tham gia vào quá trình làm nguá»™i Ä‘iểm nóng Ä‘ó”. 

Làm nguá»™i bằng những thông tin khách quan, trung thá»±c và có tình, có lý. Điều Ä‘ó có nghÄ©a là báo chí, tá»± thân nó không thể làm nguá»™i bất kỳ má»™t Ä‘iểm nóng nào mà nó chỉ là má»™t chất xúc tác cần thiết góp phần đẩy nhanh quá trình làm nguá»™i. Làm nguá»™i Ä‘iểm nóng có nghÄ©a là nguá»™i những trạng thái thần kinh Ä‘ang bị kích Ä‘á»™ng, làm vÆ¡i Ä‘i tâm trạng lo lắng, hoang mang, Ä‘á»™ng viên, khích lệ tâm trạng chán nản, bất lá»±c, phÆ¡i bày cái xấu, ủng há»™ cái tốt. . . Và theo má»™t lẽ rất thông thường, mục Ä‘ích ắt sẽ nảy sinh phÆ°Æ¡ng pháp. 

Có câu ngạn ngữ thế này càng cá»±a quậy thì càng bị gai Ä‘âm Ä‘ể nói về cách ứng phó khi má»™t ai Ä‘ó bị ngã vào má»™t bụi gai. Điểm nóng của tin tức luôn luôn là những bụi gai mà không phải cái gai nào cÅ©ng nhìn thấy sờ thấy được. NhÆ°ng Ä‘ã gọi là Ä‘iểm nóng, sá»± kiện nóng thì rõ ràng ắt sẽ có địa Ä‘iểm, có đối tượng liên quan trá»±c tiếp, gián tiếp. Tốt nhất là nên dành chút thời gian định thần, quan sát và lập phÆ°Æ¡ng án tiếp cận cÅ©ng nhÆ° dá»± phòng các tình huống phát sinh, trong Ä‘ó, bắt buá»™c phải có tình huống xấu nhất.

 Mọi Ä‘iểm nóng về mặt thông tin chỉ nguá»™i Ä‘i khi dÆ° luận xã há»™i và các bên liên quan được Ä‘áp ứng tÆ°Æ¡ng đối đủ nhu cầu thông tin về các vấn đề xung quanh nó. Khi họ đủ dữ liệu để hình thành má»™t cái nhìn chân thá»±c, chắc chắn về vấn đề hay sá»± kiện thì nhu cầu thông tin lập tức giảm xuống. 

Nếu dấn thêm má»™t cấp Ä‘á»™ nữa, nếu nhÆ° báo chí góp phần giúp khán giả, Ä‘á»™c giả có đủ dữ liệu để lá»±a chọn và Ä‘Æ°a ra quyết định về cách ứng xá»­ đối vá»›i má»™t hiện tượng khách quan thì Ä‘ó chính là vai trò quan trọng cuối cùng của báo chí. Thế nên làm báo, nhất là Ä‘iều tra cÅ©ng phải chuẩn bị tình huống xấu, nhÆ°ng không phải là xấu nhất được gọi là tai nạn nghề nghiệp.

Vì vậy, để đảm bảo má»™t môi trường tác nghiệp an toàn, trÆ°á»›c hết bản thân các nhà báo, phóng viên cần tác nghiệp Ä‘úng chuẩn má»±c, quy trình cÅ©ng nhÆ° đạo đức nghề nghiệp báo chí; thứ nữa các dịch vụ Ä‘ào tạo người làm báo cÅ©ng cần có sá»± thay đổi căn bản trong tiếp cận, chú trọng các kiến thức và kỹ năng tác nghiệp ứng dụng trong thá»±c tiá»…n.

Theo Khánh An/Báo Nhà báo và Công luận