Báo chí Trung Æ°Æ¡ng và địa phÆ°Æ¡ng có cả chục bài viết ngợi ca Hà Đăng nhÆ° má»™t tấm gÆ°Æ¡ng trong. Nhiều tác giả nhắc tá»›i tá»± bạch hóm hỉnh của ông, rằng: “Trong cuá»™c đời làm cán bá»™, tôi Ä‘ã trải qua 5 cái hai: Hai trung, hai đại, hai tổng, hai trưởng, hai trợ”. “Hai trung” là hai nhiệm kỳ Trung Æ°Æ¡ng VI và VII. “Hai đại” là đại biểu Quốc há»™i khóa VIII và IX. “Hai tổng” là Tổng Biên tập Báo Nhân Dân và Tổng Biên tập Tạp chí Cá»™ng sản. “Hai trưởng” là Trưởng Ban TÆ° tưởng - Văn hóa Trung Æ°Æ¡ng và Trưởng Ban Chỉ đạo Xây dá»±ng bản thảo Văn kiện Đảng toàn tập. “Hai trợ” là Trợ lý Tổng Bí thÆ° Lê Duẩn và Trợ lý Tổng Bí thÆ° Nông Đức Mạnh)! Sau Mậu Thân 1968 ông được cá»­ làm thành viên Đoàn đại biểu Mặt trận Dân tá»™c Giải phóng miền Nam Việt Nam Ä‘àm phán tại Paris, vá»›i nhiệm vụ cố vấn (viết bài) phát biểu cho đồng chí Trưởng Ä‘oàn, đối Ä‘áp ngoại giao ta vá»›i địch tại Nghị trường...Đó là hạt lọc của bản lÄ©nh chính trị, của tính nguyên tắc, nghiêm túc, không phải ai cÅ©ng được làm và làm tốt nhÆ° ông. Bởi việc nào ông đảm nhiệm cÅ©ng để lại dấu ấn không dá»… mờ phai.

Nghề báo – Nghề tinh tường, mẫn cảm

Ký ức về cuá»™c đời làm báo, viết báo chảy mãi vá»›i chuyện đời chuyện nghề của ông. Chỉ nhắc lại đầu việc do tổ chức phân công, đủ biết ông quá từng trải vá»›i nghề: Đại thể, năm 1950, làm phóng viên Tạp chí Miền Nam - cÆ¡ quan của Ban đại diện Văn hoá Cứu quốc ở miền Nam Trung Bá»™. Năm 1951, ông là phóng viên báo Văn nghệ Liên khu V. Năm 1952, làm biên tập viên báo Nhân Dân Liên khu V (thời Ä‘ó, Đảng có Nhân Dân Trung Æ°Æ¡ng, Nhân Dân Liên khu V và Nhân Dân Nam Bá»™). Năm 1955, tập kết ra Bắc, ông làm ở báo Nhân Dân. Năm 1960 đảm nhận chức Phó Trưởng Ban Nông thôn. Năm 1961, học Trường Đảng cao cấp trá»±c thuá»™c TW Đảng Cá»™ng sản Liên Xô. Trở về, làm Phó Trưởng ban miền Nam của báo Nhân Dân...

 Ká»· niệm sâu sắc của ông vá»›i nghề nhiều hÆ¡n cả là những bài viết. Ông nói: Cái duyên Ä‘Æ°a ông vào nghề bắt đầu từ lúc tuổi 18 tuổi, chan chan niềm vui được kết nạp vào Đảng, được cá»­ làm Trưởng Ban tuyên truyền xã Bình Kiến, viết bài báo “Tâm sá»± đồng bạc trong két sắt” Ä‘ầu tay, đăng trên tờ Phấn Đấu năm 1947 (tiền thân của báo Phú Yên) quê hÆ°Æ¡ng ông. Bởi lúc ấy việc ủng há»™ tài chính cho kháng chiến diá»…n ra sôi nổi, rất nhiều người nghèo gom góp từng đồng bạc lẻ để ủng há»™ cách mạng, phục vụ chiến đấu, gìn giữ quê hÆ°Æ¡ng. Khi Ä‘ó có những kẻ giàu nứt đố lại ki bo, hẹp hòi cất kÄ© đồng bạc trong két sắt; nên những đồng bạc ấy ngẫm thấy tủi thân, tủi phận, hệt má»™t kẻ vô dụng bị người đời cười chê, báng bổ! Vậy là chi tiết nhỏ Ä‘ã làm nên nhà báo Hà Đăng ngay từ thuở thiếu thời! Tôi xen lời. Ông  cười vui. Giọng nhẹ nhàng: Mình phát hiện ra Ä‘iều ấy ở chính quê mình. Thá»±c tế cuá»™c sống thường tạo cho ta những bài báo sinh Ä‘ông! Bá»—ng dÆ°ng tôi nhá»› những năm học Đại học báo chí Khóa I (1969 – 1973), giáo viên giảng về  Phóng sá»± Điều tra bao giờ cÅ©ng viện dẫn bài “Ba lần Ä‘uổi kịp trung nông” của Hà Đăng trên báo Nhân Dân, tôi liền hỏi: Những năm đầu thập niên 60 của thế ká»· trÆ°á»›c, Quảng Bình gian nan lắm, xa xôi thế, Ä‘i lại khó khăn, làm sao ông có thể viết sâu và hay nhÆ° thế? Hà Đăng cặn kẽ kể về chuyến công tác đặc biệt bằng xe đạp, theo chủ nhiệm  về HTX Đại Phong ngay sau Há»™i nghị Thi Ä‘ua của tỉnh Quảng Bình kết thúc: Đến Đại Phong, tôi không ăn nghỉ ở nhà chủ nhiệm mà lÆ°u trú tại nhà má»™t xã viên lá»›n tuổi, cốt để nghe sá»± thật, nghe Ä‘a chiều; nghe cho thấu ngọn ngành. Được tai nghe, mắt thấy thì quả thá»±c Đại Phong rất xứng Ä‘áng là Ä‘iển hình trong phong trào xây dá»±ng HTX từ quy mô nhỏ lên lá»›n, từ nghèo khó tá»›i khấm khá ngang vá»›i mức sống của thành phần trung nông. Ý Ä‘á»‹nh viết phóng sá»± Ä‘iều tra được hình thành tại Ä‘ây. Tôi tập trung khai thác tài liệu nhằm cắt nghìa, lý giải vì sao Đại Phong đặt ra mục tiêu Ä‘uổi kịp trung nông? Mức sống của trung nông theo những tiêu chí nào? Giải pháp để đạt mục tiêu là những gì? Cách Ä‘i từ nhỏ lên quy mô lá»›n nhÆ° thế nào? Quá trình thá»±c hiện cái gì thuận lợi, Ä‘iều gì khó khăn?...Báo Nhân dân đăng loạt bài kể trên, Tổng biên tập Hoàng Tùng nghe Bác Hồ Ä‘iện thoại khen Đại Phong là má»™t Ä‘iển hình tốt, cần được nhân rá»™ng. Mấy ngày sau, Nhân dân đăng bài "Má»™t Hợp tác xã gÆ°Æ¡ng mẫu" của Bác. Đồng thời Bác giao cho đồng chí Nguyá»…n Chí Thanh, Trưởng Ban Nông thôn TW trá»±c tiếp Ä‘i nghiên cứu và viết về kinh nghiệm Đại Phong. Má»™t phong trào học tập Đại Phong, Ä‘uổi kịp Đại Phong và vượt Đại Phong được phát Ä‘á»™ng trong cả nÆ°á»›c!..Nghe ông kể ngọn nguồn sáng tạo nên bài báo, tôi  hiểu thêm cái lý để hồi Ä‘ó Há»™i Nhà báo Việt Nam Ä‘ã trao tặng giải A cho tác phẩm kể trên của nhà báo Hà ÄÄƒng...Và, tôi thêm hiểu, chính những năm tháng dấn mình vào cuá»™c sống, trải nghiệm về kinh tế; trên cÆ°Æ¡ng vị Phó Tổng biên tập phụ trách mảng tuyên truyền kinh tế, Hà Đăng Ä‘ã góp sức thiết thá»±c tuyên truyền 3 ChÆ°Æ¡ng trình trọng Ä‘iểm Quốc gia trên  báo Nhân Dân về: - Sản xuất lÆ°Æ¡ng thá»±c – Sản xuất hàng tiêu dùng – Sản xuất hàng hóa xuất khẩu. Đây cÅ©ng là má»™t trong những Ä‘óng góp quan trọng của báo Nhân Dân vào việc đổi má»›i kinh tế, má»™t nhiệm vụ quan trong mà Đại Há»™i VI của Đảng thông qua CÆ°Æ¡ng lÄ©nh đổi má»›i đất nÆ°á»›c...

 Tiếp nối cuá»™c chuyện, ông nhích về phía tôi, Ä‘Æ°a tay mở tập sách bìa cứng có tiêu đề “Thế ta thế thắng” của ông do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành, trích đọc những bài ở thời chúng ta hừng há»±c khí thế tiến công “Ä‘ánh cho Mỹ cút, Ä‘ánh cho Ngụy nhào”, qua các bài nhÆ°: “Toàn dân đứng lên, khắp nÆ¡i nổi dậy”, “Thừa thắng xông lên, anh dÅ©ng xốc tá»›i”...Chậm giọng, Ä‘ôi mắt dõi vào tôi: Năm 1968, tôi viết về trận Ä‘ánh Làng Vây, đường 9 (Quảng Trị) của bá»™ Ä‘á»™i Tăng thiết giáp nhÆ° má»™t Ä‘òn ráng Ä‘ích Ä‘áng vào cái gọi là phòng tuyến Mắc - na - ma – ra của quân xâm lược Mỹ... Sau 30 năm (1998), Bá»™ TÆ° lệnh Tăng thiết giáp xin lại bài báo Ä‘ó để Ä‘Æ°a vào Bảo tàng của lá»±c lượng! Lời chắt lọc, ông bảo: Cái nghề báo của chúng ta chỉ say mê chÆ°a đủ, còn phải học, phải tôi luyện để có vốn tri thức, vốn sống; tri thức văn hóa, khoa học, tri thức từng trải. Phải luôn có cách nhìn Ä‘úng, nhìn thẳng, nói rõ sá»± thật; không Ä‘Æ°a tin thất thiệt.. Tài năng nào thì cÅ©ng phải lao Ä‘á»™ng cật lá»±c má»›i làm nên!

Nghề báo – Nghề sáng tạo và rất khắt khe

Vẫn chất giọng Ä‘iềm tÄ©nh, nhẹ nhàng, ông nói: Thời tôi và anh Ä‘âu có được  chọn nghề. Tất cả răm ráp theo sá»± phân công của tổ chức. Nhá»› năm 1955, chân Æ°á»›t chân ráo về báo Nhân Dân, Tổng biên tập Hoàng Tùng gặp gỡ nói nhÆ° nghiêm lệnh : "Ở địa phÆ°Æ¡ng, các anh có làm vÆ°Æ¡ng làm tÆ°á»›ng gì cÅ©ng mặc, còn ở Ä‘ây viết bài, Tổng biên tập duyệt và chữa. Bài dở thì bỏ. Anh nào chấp nhận thì ở lại. Anh nào không chịu được thì chuyển"! Tôi thấy lo lo, nhÆ°ng bụng bảo dạ phải gắng gỏi. Người ta viết được thì mình cÅ©ng viết được. Vá»›i lại báo Nhân Dân có rất nhiều nhà báo giỏi nhÆ° Quang Đạm, Thép Má»›i, Trần Kiên, Lê Điền...để mình học hỏi. Và thá»±c tế tôi Ä‘ã học má»™t cách nghiêm túc, viết má»™t cách cẩn trọng. Tuy nhiên, cÅ©ng có những tin bài viết chÆ°a tá»›i, hoặc là dùng câu chữ không chuẩn. Ví nhÆ° năm 1956, được mùa lá»›n, Bác Hồ tá»›i dá»± Há»™i nghị tổng kết Nông nghiệp toàn quốc, trong lời phát biểu Bác khen nhiều nhÆ°ng cÅ©ng nói má»™t số khuyết Ä‘iểm, nhắc nhở không được chủ quan. Viết tin cho báo, tôi chỉ tập trung vào khuyết Ä‘iểm; đọc báo, Bác Ä‘iện phê bình Tổng biên tập: “Nông nghiệp được mùa. Chủ tịch nÆ°á»›c tá»›i dá»± Ä‘á»™ng viên, sao chỉ có phê bình”? ChÆ°a hết, năm 1968 tôi viết bài phê phán thái Ä‘á»™ xấc xược vá»›i Mặt trận Dân tá»™c Giải phóng miền Nam của bọn Thiệu – Kỳ dã tâm phá hoại Há»™i nghị Pari; vá»›i cái tít chá»­i trá»±c diện “Phá bÄ©nh và láo xược”. Bác Hồ Ä‘iện thoại tá»›i báo khen ná»™i dung bài viết, nhÆ°ng nhắc nhở: dùng 2 từ “phá bÄ©nh” là không ổn, thiếu tính chính trị!...Đó là những bài học thiết thá»±c làm tôi nhá»› mãi để thận trọng hÆ¡n, nghiêm túc hÆ¡n, viết sao cho Ä‘úng bản chất vấn đề, Ä‘úng vá»›i sá»± thật!

Nói về sá»± khác nhau của người làm báo ngày nay vá»›i ngày xÆ°a ông sôi nổi hẳn lên: Thời xÆ°a chúng ta làm theo sá»± phân công - Thời nay ít ra cÅ©ng được đề đạt ý muốn! Thời xÆ°a viết báo chuyên nghiệp Ä‘âu có nhuận bút, nay trả thấp thì họ xin chuyển hoặc ít viết! Thời xÆ°a khó khăn muôn bề - Thời nay công nghệ thông tin hiện đại, phÆ°Æ¡ng tiện tác nghiệp thông minh phong phú...NhÆ°ng chắc chắn người đọc sẽ xét nét hÆ¡n vì dân trí cao hÆ¡n rất nhiều. PhÆ°Æ¡ng tiện nghe, xem, nhìn, đọc đều hiện đại, nên họ chính là người thẩm định, giám sát hết sức nghiêm ngặt vá»›i bài vở của nhà báo... Tuy nhiên, theo tôi có má»™t cái giống nhau căn bản là nhà báo phải thạo nghề, phải có bản lÄ©nh chính trị vững vàng, có phẩm chất đạo đức. Bác Hồ, người thầy của báo chí cách mạng Ä‘ã dạy: Cán bá»™ nói chung phải có đức có tài. Đức là gốc, nhÆ°ng tài cÅ©ng rất quan trọng! Nhà báo, có đức mà không có tài thì không thể có được tác phẩm hay. Cái tài của nhà báo ở Ä‘ây là nắm bắt được đường lối, chủ trÆ°Æ¡ng chính sách, nắm bắt được thá»±c tế; bằng bút pháp để sáng tạo thành tác phẩm báo chí hay, Ä‘úng, trúng...NhÆ°ng, hÆ¡n tất cả là phải có khả năng và ý chí kiên định trÆ°á»›c mọi hoàn cảnh. Đối vá»›i nhà báo là phải có bản lÄ©nh chính trị, lập trường chính trị, khả năng và ý chí kiên định mục tiêu Ä‘á»™c lập, tá»± do và chủ nghÄ©a xã há»™i...có vậy má»›i viết, nhìn nhận và xá»­ lý Ä‘úng đắn mọi vấn đề phức tạp nẩy sinh trong quá trình thá»±c hiện chức năng và nhiệm vụ của mình!

Dừng cuá»™c chuyện. Ông tiá»…n tôi xuống tận lề đường. Tay trong tay, ông bảo: Ngày mai mình có chuyến công việc dài dài ở phía Nam! Đo được ý tôi muốn nhắc ông giữ sức khỏe, ông nói ngay: Nghề của chúng mình là thế. Còn sống là còn làm việc, góp ích vá»›i đời. Còn Ä‘i được thì cứ Ä‘i. Cứ viết!

Theo Nguyá»…n Uyển/Tạp chí Cá»™ng sản