Tác giả (bên phải ảnh) và gia Ä‘ình Ngân Thị Äòa
1. Dịp Tết Trung thu năm 2012, hôm Ä‘ó vào ngày thứ bảy, má»™t anh bạn đồng nghiệp rủ tôi ngược vùng biên, ghi nháºn không khí Ä‘ón trăng Rằm cùng lÅ© trẻ vùng cao. Chúng tôi chở nhau bằng xe máy nhằm hÆ°á»›ng miá»n Tây xứ Thanh.
Quãng Ä‘Æ°á»ng từ TP. Thanh Hóa lên bản Co Kài, xã Trung Lý, huyện MÆ°á»ng Lát khoảng 230 km. Trá»i nắng, nóng nên hai anh em phải vừa thay nhau cầm lái và nghỉ ngÆ¡i dá»c Ä‘Æ°á»ng. Khi chúng tôi đến được TrÆ°á»ng tiểu há»c Trung Lý 2, ở bản Co Kài, Ä‘ã hÆ¡n 8h tối. Ở bản này, lúc bấy giá» thuá»™c diện bản “năm không”. Không có Ä‘Æ°á»ng ô tô, không sóng Ä‘iện thoại, không Ä‘iện lÆ°á»›i quốc gia, không Internet và không có há»™ dân nào thoát nghèo. Khi chúng tôi vào tá»›i bản thì nhà trÆ°á»ng Ä‘ã tổ chức cho há»c sinh và các em nhỠở bản “Ä‘ón Chị Hằng” gần xong.
Sau khi liên hệ vá»›i lãnh đạo nhà trÆ°á»ng, chúng tôi bày tá» tâm nguyện của mình và xin được ở lại nÆ¡i Ä‘ây để ngày mai làm việc, các thầy, cô giáo ở Ä‘ây Ä‘ã tạo Ä‘iá»u kiện cho hai anh em ngủ lại trÆ°á»ng. CÅ©ng trong Ä‘êm Ä‘ó, ngồi nghe giáo viên kể vá» cuá»™c sống, sinh hoạt của thầy trò nhà trÆ°á»ng, tôi Ä‘ã biết được có ba chị em má»™t há»c sinh lá»›p 5, ngÆ°á»i dân tá»™c Thái Ä‘ang phải dá»±ng lá»u trá» há»c cạnh trÆ°á»ng. Äó là trÆ°á»ng hợp cháu Ngân Thị Äòa (11 tuổi - lá»›p 5), ở khu Chiá»ng, bản Co Kài, được bố mẹ cho Ä‘i “ở riêng” để tá»± láºp, theo cái chữ và chăm hai đứa em gái (má»™t lá»›p 3, em út há»c mẫu giáo), cạnh trÆ°á»ng Tiểu há»c Trung Lý 2. Nhà Äòa quá nghèo, ở cách Ä‘iểm trÆ°á»ng 5 cây số Ä‘Æ°á»ng rừng, bố mẹ không thể Ä‘Æ°a chị em Äòa đến lá»›p hàng ngày được. Chiá»u ý con, bố vá» bản Cò Kài dá»±ng má»™t căn lá»u (9m2) cho 3 chị em Äòa theo há»c. Má»—i tháng, bố mẹ cho 3 chị em khoảng 30.000 đồng để chi tiêu, gạo ăn do Äòa xuyên rừng cõng theo hàng tuần. Má»™t ngày vá»›i Äòa bắt đầu từ lúc gà gáy để hông xôi cho ba chị em, kết thúc lúc gần ná»a Ä‘êm. Nhá»c nhằn là váºy, nhÆ°ng từ khi ra “ở riêng”, cô bé ngÆ°á»i Thái, Ngân Thị Äòa luôn đứng ở vị trí nhất, nhì của lá»›p vá» há»c lá»±c.
Nháºn thấy Ä‘á» tài hay, tôi quyết định tiếp cáºn để làm phóng sá»± ảnh. Suốt buổi tối hôm ấy, tôi bắt tay vào thá»±c hiện Ä‘á» tài của mình. Äến sáng hôm sau lại “lẽo đẽo” theo ba chị em cô bé để ghi nháºn cảnh sinh hoạt, há»c hành của chúng. Khoảng hÆ¡n 12h trÆ°a, khi thá»±c hiện góc ảnh cuối cùng (chụp toàn cảnh căn lá»u của ba chị em), vừa bÆ°á»›c xuống triá»n núi, thì chân phải giẫm lên má»™t hòn Ä‘á và …gáºp chân. Lúc này, toàn bá»™ khá»›p bàn chân, mắt cá chân sÆ°ng vù nhÆ° bị ong châm, tê buốt. Thấy tôi bị ngã, khá»›p chân sÆ°ng vù, giáo viên trong trÆ°á»ng chạy Ä‘i nhá» trưởng bản lấy lá rừng để đắp...
Suốt 5 ngày nằm ở bản Co Kài, không thể Ä‘i lại được nên tôi Ä‘á»™ng viên anh bạn đồng nghiệp cứ tiếp tục hành trình ngược lên huyện. Còn tôi, nhá» má»™t thầy giáo chở ra Ä‘Æ°á»ng cái để Ä‘ón xe khách vá» nhà. Quãng Ä‘Æ°á»ng gần 20 km, nhÆ°ng phải bò trÆ°á»n hết gần 2 giá» má»›i ra tá»›i quốc lá»™ 15C. Khi vỠđến thành phố, Ä‘i bệnh viện kiểm tra má»›i biết khá»›p cổ bàn chân, 5 khá»›p xÆ°Æ¡ng mu bàn chân và gót chân bị...bung sạch. Không những thế, sụn mắt cá chân của tôi Ä‘ã bị dáºp, vỡ màng sụn, tràn dịch ra ngoài và Ä‘ã chuyển sang giai Ä‘oạn hoại tá». Bác sÄ© bảo, suýt nữa phải cắt bá» bàn chân của tôi.
Sau Ä‘ó, phóng sá»± ảnh “Ba chị em...lá»u chõng” của tôi đăng ở Báo Nông thôn Ngày nay và báo Ä‘iện tá» Dân Việt.
2. Sau khi phóng sá»± ảnh “Ba chị em …lá»u chõng” của tôi được đăng tải, ba chị em trong tác phẩm ấy, gồm: Ngân Thị Äòa, Ngân Thị Khanh và Ngân Thị Huyện Ä‘ã nháºn được sá»± há»— trợ váºt chất từ các nhà hảo tâm, giúp ba chị em có Ä‘iá»u kiện theo há»c. Sau Ä‘ó hÆ¡n má»™t năm, nhân có chuyến công tác ở MÆ°á»ng Lát, tôi Ä‘ã quyết tâm trở lại Co Kài má»™t lần nữa để thăm gia Ä‘ình ba chị em Ngân Thị Äòa.
Từ trung tâm huyện MÆ°á»ng Lát vá» bản Co Kài hÆ¡n 60 km (nếu Ä‘i Ä‘Æ°á»ng chính) nên tôi chá»n lối Ä‘i vá» xã MÆ°á»ng Lý rồi vượt qua sông Mã cho gần. Hôm ấy, trá»i MÆ°á»ng Lát mÆ°a nhÆ° trút nÆ°á»›c, nhÆ°ng vì Ä‘ã hứa vá»›i gia Ä‘ình cháu nên tôi vẫn quyết tâm Ä‘i. Lúc bấy giá», tuyến Ä‘Æ°á»ng từ cầu Chiá»ng NÆ°a Ä‘i MÆ°á»ng Lý chÆ°a thông nhÆ° bây giá» nên vô cùng vất vả khi Ä‘ã gần tối mà trá»i vẫn đổ mÆ°a. Má»™t mình cố gắng lần theo Ä‘Æ°á»ng mòn ven sông Mã vá» trụ sở xã MÆ°á»ng Lý, nhiá»u lần tôi suýt lao xuống vá»±c.
Khi trá»i tối hẳn, tôi má»›i chạm chân đến trụ sở xã MÆ°á»ng Lý. Lúc này, bố của cháu Äòa và má»™t chú em há» Ä‘ã đứng chá» tôi để dẫn Ä‘Æ°á»ng vá» nhà. Gặp nhau, trong lòng tôi khấp khởi mừng thầm vì sẽ có ngÆ°á»i cầm lái cho mình khi trá»i tối. Oái oăm thay, khi nghe tôi Ä‘á» nghị má»™t ngÆ°á»i cầm lái giúp thì anh chàng Ngân Văn Yệm (bố cháu Äòa) bảo rằng: “Em không biết Ä‘i xe máy bác Æ¡i!”.
Không còn cách nào khác, tôi Ä‘ành “Ä‘ánh váºt” cùng chiếc xe của mình theo sau xe hai anh em nhà Yệm. MÆ°a càng lúc càng to, nÆ°á»›c từ trên rừng đổ xuống những con suối má»—i lúc má»™t nhiá»u khiến tôi thấy lo sợ. Từ trụ sở xã MÆ°á»ng Lý xuống đến bản Tài Chánh (MÆ°á»ng Lý) chỉ chừng hÆ¡n 4km, nhÆ°ng chúng tôi phải mất hÆ¡n má»™t giỠđồng hồ má»›i tá»›i nÆ¡i. Gá»i xe ở má»™t nhà dân, chúng tôi xuống Ä‘ò để vượt sông Mã vá» khu Chiá»ng (thuá»™c bản Co Kài, Trung Lý)- ở Ä‘ó là nÆ¡i ở của gia Ä‘ình Ngân Thị Äòa.
Trá»i tối Ä‘en nhÆ° má»±c, nÆ°á»›c sông Mã chảy xiết, chiếc Ä‘ò Ä‘á»™c má»™c gắn máy cole chở 4 ngÆ°á»i mà chòng chành nhÆ° quá tải. Tôi Ä‘ã phải nín thở khi chiếc Ä‘ò ra giữa dòng, ngÆ°á»i lái Ä‘ò phải kéo hết ga. Tiếng máy nổ phành phạch vang lên giữa dòng sông trong Ä‘êm tối khiến tôi lạnh ngÆ°á»i. Con Ä‘ò chạm bá», ngÆ°á»i lái Ä‘ò bảo: “NÆ°á»›c to, chảy xiết quá mà chiá»u nay em quên không đổ dầu vào máy. May mà không chết máy ở giữa dòng, bác ạ!”. Lúc Ä‘ó, thá»±c sá»± tôi thấy mình toát mồ hôi. Khi vá» tá»›i căn nhà của gia Ä‘ình cháu Äòa, tôi nhìn đồng hồ, Ä‘ã gần 21giá».
Bữa cÆ¡m được dá»n ra, tôi thấy mẹ cháu Äòa - chị Ngân Thị Äừa đứng ở cá»a sổ nhà sàn gá»i í á»›i bằng tiếng Thái. Má»™t lúc sau, thấy khoảng hÆ¡n chục ngÆ°á»i lục tục kéo đến. Tôi há»i bố Äòa. “Vì sao gá»i nhiá»u ngÆ°á»i váºy?”. Bố Äòa bảo: “Phong tục ở Ä‘ây là váºy bác ạ! Những ngÆ°á»i này là anh, em há» tá»™c cả. Hôm nay, lần đầu tiên bác lặn lá»™i vá» thăm gia Ä‘ình, vợ chồng em má»i há» tá»™c đến vá»›i tÆ° cách bác là bố đỡ đầu của cháu. Nếu không có bác, có lẽ mấy đứa con của em không thể Ä‘i há»c được nữa. Mong bác cứ coi chúng em nhÆ° ngÆ°á»i thân, bác nhé!”. Nghe những lá»i bá»™c bạch, chân chất từ Ä‘áy lòng của má»™t ngÆ°á»i cha có 3 đứa con ăn há»c mà phải dá»±ng lá»u ở cạnh trÆ°á»ng do gia cảnh quá khó khăn, tôi thá»±c sá»± xúc Ä‘á»™ng. Và, trong bữa cÆ¡m hôm ấy, tôi Ä‘ã xin vợ chồng anh Yệm, chị Äừa cùng anh em há» tá»™c gia Ä‘ình ấy được nháºn cháu Ngân Thị Äòa làm con gái đỡ đầu…
Thấm thoắt Ä‘ã 6 năm trôi qua, giá» Ä‘ây con gái đỡ đầu của tôi Ä‘ang chuẩn bị bÆ°á»›c vào lá»›p 11, trÆ°á»ng Trung há»c phổ thông Dân tá»™c Ná»™i trú tỉnh Thanh Hóa.
Thế Lượng
