Nhà báo – nhà văn Phan Quang vừa hoàn thành tập hồi ký “Trên nẻo đường này xÆ°a ta Ä‘ã Ä‘i” (Nhà xuất bản Văn học 2019). Đọc cuốn hồi ký của ông, không thể không dùng cụm từ “nhà báo – nhà văn Phan Quang” thay vì chi viết “nhà báo” hoặc “nhà văn Phan Quang”. Bởi vì ở tập sách hÆ¡n 300 trang này, chất Văn và chất Báo của ông hoà làm má»™t. Từ những trang văn lẫn những trang báo. Văn là khi ông hồi tưởng lại quãng đường đời Ä‘ã trải qua. Báo là khi ông trích đăng những bài báo, những trang hồi ký có từ thủa xa xÆ°a.

Ông bắt đầu bằng những ký ức về ngôi nhà của mình, về ngôi làng nhỏ ven sông Nhùng – làng Thượng Xá nay thuá»™c xã Hải Thượng huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Đó là ký ức của má»™t cậu bé là con trai duy nhất (và là Út) trong má»™t gia Ä‘ình họ Phan (má»™t trong 3 dòng họ lá»›n nhất làng) nhÆ°ng hiếm muá»™n. Thật khó mà hình dung ông - má»™t nhà báo lá»›n – má»™t học giả - má»™t chính khách đẹp trai…trong vai má»™t cậu bé sinh năm Mậu Thìn (1928) được chiều chuá»™ng “béo tròn núc ních, nặng có khác chi cái thúng ló (bịch thóc)” được người chị cõng Ä‘i học… lá»›n lên, trở thành nhà báo trẻ Phan Quang Diêu (bút danh Hoàng Tùng) xung phong cùng bá»™ Ä‘á»™i trong má»™t trận Ä‘ánh giao thông (ngày 27/5/1950) trên quốc lá»™ 1 ở Quảng Trị.

Chàng trai Phan Quang Diêu ấy Ä‘ã vượt qua được thá»­ thách ngay từ những ngày đầu của cuá»™c kháng chiến chống Pháp, sống trong lòng dân, sống vá»›i bá»™ Ä‘á»™i, trở thành bạn tri ká»· suốt đời của nhà thÆ¡ lá»›n Chế Lan Viên, chứng kiến tác giả “Điêu tàn” được kết nạp Đảng trên quê mẹ Quảng Trị. Những trang hồi ức lần lượt xuất hiện trong tập hồi ký giúp cho người đọc hôm nay hình dung được bức tranh toàn cảnh về cuá»™c chiến đấu ở vùng Bình - Trị - Thiên khói lá»­a, từ cảnh người dân dời làng lên núi để chạy giặc và xây dá»±ng cuá»™c sống lâu dài, đến chuyện tuyển quân, tuyển người Ä‘i dân công, Ä‘óng thuế nghÄ©a vụ kháng chiến…Và những Ä‘Æ¡n vị Vệ quốc Ä‘oàn vá»›i những người lính má»™c mạc, chân chất , bị thÆ°Æ¡ng vẫn dÅ©ng cảm xung phong, không chịu lui về tuyến sau.

Đọc xong phần hồi ký Phan Quang viết về quê hÆ°Æ¡ng, về ngôi làng và ngôi nhà nÆ¡i Đức vua Hàm Nghi Ä‘ã từng trú ngụ trên đường rời ngai vàng ở Huế, hạ chiếu Cần vÆ°Æ¡ng kêu gọi chống Pháp, cÅ©ng nhÆ° những mảnh đất, những người dân thân thÆ°Æ¡ng trong kháng chiến 9 năm, càng thấy xót xa thÆ°Æ¡ng cảm hÆ¡n khi đến hôm nay nghÄ© rằng có ai ngờ sau Ä‘ó, vùng đất ấy, những con người ấy hầu nhÆ° chÆ°a được hưởng trọn vẹn má»™t ngày hoà bình sau khi Hiệp định GiÆ¡-ne-vÆ¡ được ký kết (tháng 7/1954) . Mà phải tiếp tục cuá»™c chiến đấu 21 năm ròng rã nữa. Và càng thông cảm hÆ¡n ná»—i Ä‘au, ná»—i buồn vá»›i nhà báo trẻ Phan Quang Diêu, khi Ä‘ó vì mải công tác mà không kịp ghé thăm quê nhà, nÆ¡i có người cha và hai chị Ä‘ang chờ. Để đến hai mÆ°Æ¡i năm sau, Quảng Trị giải phóng, trở về, người cha thân yêu Ä‘ã không còn. 

Ông ngậm ngùi kể: Từ buổi sáng rời làng quê Ä‘i công tác “thóat ly” cho đến ngày hoà bình lập lại (1954), tôi chỉ nhìn thấy làng quê có hai bận….Lần thứ hai “Tôi về vào lúc ná»­a Ä‘êm…nhà tối om, không Ä‘èn không lá»­a. Cha tôi không muốn để con ngồi lâu, chỉ cần ghé thăm nhà má»™t lát, thế là được!  Đến bây giờ, tôi còn nhá»› bàn tay cha sờ đầu tôi trong bóng tối và tiếng cha tôi dặn, giọng rất nghiêm: “Con yên tâm Ä‘i làm việc nÆ°á»›c, từ nay chá»› ghé nhà làm chi!”. Lát sau, Ä‘ích thân người dẫn tôi ra khỏi làng, tá»›i đầu con đường dẫn lên vùng chiến khu”… 

“Quê hÆ°Æ¡ng Quảng Trị và gia Ä‘ình “ là hai ná»™i dung trở Ä‘i trở lại nhiều lần trong những trang viết của Phan Quang, mà những phần nhá»› lại trong tập hồi ký này chỉ là phần nhỏ. Ông bá»™c bạch: Những Ä‘êm ngủ ngon, tôi thường mÆ¡ thấy quê nhà. Ở tuổi ngoài 70 trở ra, má»—i lần có dịp và Ä‘iều kiện sức khoẻ cho phép, Phan Quang đều cố gắng trở về, thắp nén hÆ°Æ¡ng thÆ¡m trên bàn thờ tổ tiên, chiêm ngẫm về cuá»™c chiến đấu của  bà con làng xóm, của dân tá»™c nÆ¡i “cỏ lau Thành Cổ”. Hôm tặng kẻ hậu sinh cuốn sách này, ông còn bảo: “bữa nào ta lại về Quảng Trị”.

Trong tập hồi ký “Trên nẻo đường này xÆ°a ta Ä‘ã Ä‘i”, nhà báo Phan Quang sắp xếp ký ức và bài vở theo năm tháng. Đoạn hồi ức nhá»› về quãng thời gian ông ở Sầm SÆ¡n -Thanh Hoá (tháng 7/1954) phản ánh việc Ä‘ón cán bá»™, chiến sÄ©, đồng bào ta bị giặc Pháp bắt, trở về  và việc tù binh Pháp được ta phóng thích nằm trong bá»™n bề các hồi ức. Tuy nhiên, tôi lại muốn nêu ra ở Ä‘ây nhÆ° là sá»± khởi đầu cho má»™t hoạt Ä‘á»™ng đối ngoại trong đời làm báo của ông. Bên cạnh những dòng hồi tưởng Sầm SÆ¡n ngày ấy và tấm lòng của bà con Sầm SÆ¡n nói riêng, người dân tỉnh Thanh nói chung đối vá»›i “kháng chiến”, Phan Quang trích những dòng ghi vá»™i trong nhật ký công tác của mình, đảm bảo tính chính xác của các sá»± kiện. Đó là cách ứng xá»­ vá»›i báo chí nÆ°á»›c ngoài, quan sát và rút ra những kinh nghiệm nghề nghiệp. NhÆ° cách mà phóng viên tờ Thời báo New York (Mỹ), theo sát đối tượng được phỏng vấn, và chỉ dành câu hỏi mình quan tâm nhất khi người được phỏng vấn không còn chịu áp lá»±c của hoàn cảnh:

Ông thuật lại: đợi cho đến lúc người bệnh binh đặt chân lên tấm gá»— dùng làm cầu dẫn xuống xuồng máy, nhà báo Mỹ má»›i níu anh tù binh Pháp lại, dí máy ghi âm vào miệng: “Cho tôi được hỏi bạn má»™t câu cuối cùng và cÅ©ng là câu đầu tiên khi bạn trở thành má»™t người tá»± do: Ở Ä‘ây người ta đối xá»­ vá»›i bạn nhÆ° thế nào?”. “Tốt! Rất tốt! Cá»±c kỳ tốt!”, anh tù binh Pháp trả lời – “Ấy là bạn nghÄ© vậy thôi chứ?”- “Sao lại nghÄ© nhỉ? Sá»± thật là thế. Sá»± thật Ä‘úng nhÆ° thế. Tôi không thể dùng từ nào khác hÆ¡n”. Ngạc nhiên, chàng phóng viên Mỹ nhún vai nhÆ° thất vọng. Và má»™t Ä‘iều bất ngờ nữa đến vá»›i cánh nhà báo phÆ°Æ¡ng Tây quen săn tin giật gân: Khi chiếc ca nô Pháp bắt đầu nổ máy,” Ä‘á»™t nhiên, tất cả tù binh Pháp có mặt trên xuống máy cùng hÆ°á»›ng về phía đồng bào ta Ä‘ang đứng xúm xít trên bờ, và đồng thanh hô lá»›n: “Vive le President Hồ Chí Minh! Vive l’amitie entre les peuples!” (Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn năm! Tình hữu nghị giữa nhân dân các nÆ°á»›c muôn năm!). Tất cả cánh phóng viên nÆ°á»›c ngoài trố mắt nhìn nhau

Hoà bình lập lại trên miền Bắc nÆ°á»›c ta. Từ tháng 10/1954, chàng trai trẻ Phan Quang Diêu làm việc tại báo Nhân Dân và bút danh “ Phan Quang” định hình tên tuổi của ông trong làng văn, làng báo. Tham gia viết về cải cách ruá»™ng đất, hợp tác hoá nông nghiệp ở miền Bắc, các Ä‘iển hình nông thôn má»›i, đời sống má»›i, tháp tùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và má»™t số vị lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nÆ°á»›c trong các chuyến công tác của Hồ Chủ tịch và các đồng chí khác. Đi tuyến lá»­a viết về cuá»™c chiến đấu chống chiến tranh phá hoại miền Bắc bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ v.v.Rồi theo bÆ°á»›c chân thần tốc của bá»™ Ä‘á»™i ta trên đường giải phóng miền Nam, thống nhất đất nÆ°á»›c…Viết về vùng má»›i giải phóng, viết về đời sống kinh tế- văn hoá-xã há»™i  ở miền Nam đất nÆ°á»›c…Những bài báo, bài văn của Phan Quang Ä‘ã được đăng trên các báo ra hàng ngày, các chuyên san, các tạp chí chuyên ngành nhÆ° là những kinh nghiệm quý trong quản lý xã há»™i và phát triển kinh tế. Và được ông lần lượt in trong các tuyển tập. Trong cuốn hồi ký của mình, ông cÅ©ng tuyển chọn, trích đăng má»™t số mà chỉ nhìn vào tên gọi cÅ©ng có thể thấy được ná»™i dung, nhÆ° “Đôi bờ ngăn cách”, “Tháng 9 năm ấy Bác Hồ Ä‘i xa”, “Phố Khâm Thiên và “ Điện Biên Phủ trên không”, “Xuất quân sáng mùng má»™t Tết”, “Tháng Ba kỳ diệu”. “Lá cờ trÆ°á»›c Ngọ Môn”, “Về vá»›i sông Hàn”, “Lần đầu tôi gặp Sài Gòn”, “Nổi dậy ở Phú Tân SÆ¡n”…

NhÆ°ng Phan Quang không Ä‘Æ¡n thuần chỉ là tập hợp những Ä‘oạn hồi ức Ä‘ã được công bố vào tập hồi ký. Mà ông chủ Ä‘á»™ng kể chuyện, dẫn chuyện và làm chủ những sá»± kiện mà ông Ä‘Æ°a vào tập hồi ký. Xin kể Ä‘Æ°á»›i Ä‘ây má»™t chuyện liên quan đến kẻ hậu sinh Ä‘ang đọc cuốn hồi ký này. Ở trang 286 trong phần “Nổi dậy ở Phú Tân SÆ¡n” ông kể Ä‘ã Ä‘i lại ở Sài Gòn má»›i giải phóng nhờ vào má»™t tấm bản đồ to gần bằng ná»­a chiếc chiếu , sản phẩm quảng cáo của hãng xăng dầu Shell, lấy trong văn phòng Phủ thủ tÆ°á»›ng Sài Gòn. Và ông viết thêm: tấm bản đồ mà nhà báo Thanh VÅ© từng chụp ảnh, viết bài đăng trên báo “Tiếng nói Việt Nam “ gần Ä‘ây.

CÅ©ng nhÆ° những cuốn sách khác của nhà báo Phan Quang, đọc cuốn hồi ký của ông, biết thêm nhiều Ä‘iều má»›i. Ông kể: Đêm hôm 30/4/1975 ấy, tôi mở radio tìm sóng các Ä‘ài phát thanh nÆ°á»›c ngoài...bá»—ng bắt được má»™t chÆ°Æ¡ng trình bằng tiếng Pháp, không rõ của Ä‘ài Pháp Radio France hay Ä‘ài Châu Á Radio Asie đặt trụ sở tại Hongkong Ä‘ang dẫn lại toàn văn tin đối ngoại ngắn gọn do Đài phát thanh nÆ°á»›c ta phát Ä‘i phát lại suốt buổi chiều và cả Ä‘êm hôm ấy... Đài Tiếng nói Việt Nam mà các Ä‘ài nÆ°á»›c ngoài má»›i hôm qua Ä‘ây thôi, cứ má»—i lần không thể không dùng lại các thông tin do nó phát, đều cố tình gọi theo lối kẻ cả là “Äài Hà Ná»™i” hay “Đài Bắc Việt” thì hôm nay trang trọng dẫn toàn văn bản tin nóng, chắc vừa được họ ghi âm lại: “Đây là Tiếng nói Việt Nam phát thanh từ Hà Ná»™i, thủ Ä‘ô nÆ°á»›c Việt Nam dân chủ cá»™ng hoà. Thành phố Sài Gòn, thành phố mang tên Hồ Chí Minh quang vinh, Ä‘ã hoàn toàn giải phóng. Chúng tôi xin nhắc lại: Chiến dịch Hồ Chí Minh Ä‘ã toàn thắng. Thành phố Sài Gòn Ä‘ã giải phóng hoàn toàn!”.

Vẫn theo hồi ký, Ä‘úng má»™t phần tÆ° thế ká»· sau, chào Ä‘ón thiên niên ká»· má»›i, Phan Quang nhận được từ má»™t người bạn cố tri ở Pa-ri má»™t cái Ä‘Ä©a CD-Rom vừa phát hành tại Pháp - má»™t tÆ° liệu tổng hợp do nhật báo Le Monde cùng Viện nghe nhìn Quốc gia Pháp phối hợp thá»±c hiện, nhan đề: “ Thế ká»· XX, ngày lại ngày” cho biết : bản tin ngắn gọn do Đài Tiếng nói Việt Nam phát Ä‘i từ Hà Ná»™i trÆ°a ngày 30/4/1975 được báo Le Monde và Viện Nghe nhìn Quốc gia Pháp coi nhÆ° sá»± kiện quan trọng hàng đầu trong năm ấy.

Nhận xét về nhà văn – nhà báo Phan Quang, nhà thÆ¡ Chế Lan Viên khi đề tá»±a tuyển tập “Người và đất “ của Phan Quang (do Chế Lan viên tuyển chọn) Ä‘ã viết: “...Nghề làm thÆ¡. Ai chẳng yêu hoa. Bài văn nào nói về hoa, tôi đều tìm đọc. Lại cÅ©ng chính má»™t bài báo của anh Phan Quang khiến tôi chú ý. Anh không cưỡi ngá»±a xem hoa mà xuống ngá»±a, không phải chỉ để xem lục béo hồng gầy, ong mai bÆ°á»›m tối thế nào mà còn để tìm hiểu, ghi chép gốc gác, lai lịch các loài hoa, lượng đổi thành chất thế nào nhỉ, ở Ä‘ây lượng thông tin, sá»± hiểu biết Ä‘ã làm tăng chất xúc cảm...”, là nói về mấy bài “Hoa Đà Lạt”. Nhân thể nhà thÆ¡ bình tán thêm: “Cho tôi tỏ lòng biết Æ¡n cái nghề bạc bẽo mà chúng tôi rất trung thành, cái nghề hèn mọn mà lại cao cả Ä‘ó. XÆ°a làm thÆ¡, tôi hít hÆ°Æ¡ng trên ngọn cây, giờ làm báo, tôi phải nếm cả rá»… cây dÆ°á»›i đất...”.

Gần cuối tập hồi ký, Phan Quang dành hẳn má»™t chÆ°Æ¡ng vá»›i tiêu đề “FORGET ME NOT” vá»›i những tít phụ “Dải đất ôn hoà ở phÆ°Æ¡ng Nam nhiệt Ä‘á»›i”, “Những đồi thông và những rặng thông”, “Kể ra cÅ©ng lắm Ä‘oạn trường”, “Hoa Đà Lạt” và phần phụ lục viết ở Đà Lạt năm 1975 nhan đề “Xin đừng quên nhau”, để nói về cảnh sắc – con người và hoa Đà Lạt. Đây là má»™t chÆ°Æ¡ng rất hay về thành phố Ngàn hoa mà ai cÅ©ng nên tìm đọc.

NhÆ° má»™t lời tá»± bạch ở cuối sách, nhà văn – nhà báo Phan Quang viết:

“Forget me not. Xin đừng quên em. Xin đừng quên anh. Xin đừng quên nhau...”, trong má»™t bài về Hoa Đà Lạt tôi Ä‘ã viết vậy./.

Theo: Thanh VÅ©/VOV.VN