Đó không chỉ là những chuyến hành trình tìm kiếm, khai thác thông tin, Ä‘ó còn là những lúc phải “cân não”, thể hiện chính kiến, góc nhìn cùng lập luận sắc bén, lời giải phù hợp để xây dá»±ng được những tác phẩm đạt chất lượng, được Ä‘ánh giá cao và được ghi nhận.

 Người làm báo phải trải qua không ít khó nhọc

+ Tôi được biết về nhà báo Phùng Nguyên có lẽ bắt đầu từ những tác phẩm, những loạt phóng sá»± hay, những cuốn sách, sau nữa là trên thảm đỏ Giải Báo chí Quốc gia. Vá»›i má»™t há»™i viên, nhà báo có bá»™ sÆ°u tập giải thưởng khá nhiều, hẳn là Ä‘ã có những xúc cảm đặc biệt khi giành được các giải thưởng, nhất là Giải Báo chí Quốc gia, giải thưởng “danh giá” bậc nhất hiện nay chứ? 

- Nghề báo hấp dẫn bởi luôn mang lại cho người làm báo những cảm xúc khác biệt. Đó là cảm xúc lần đầu tiên có bài báo được đăng, cảm xúc khi gặp những nhân vật đặc biệt, hay cảm xúc khi nhờ bài báo của mình mà cứu giúp được má»™t thân phận éo le nào Ä‘ó, rồi cảm xúc khi được nhận các giải thưởng... Tôi cÅ©ng may mắn được má»™t số giải thưởng báo chí, văn chÆ°Æ¡ng. Nhận má»™t giải thưởng báo chí thì cảm giác đầu tiên là cảm thấy được ghi nhận và cảm giác sau cùng là muốn quên Ä‘i giải thưởng Ä‘ó để hÆ°á»›ng tá»›i những hành trình phía trÆ°á»›c. NhÆ°ng Ä‘ôi khi quên Ä‘i má»™t giải thưởng là muốn bắt đầu lại từ đầu để chinh phục má»™t giải thưởng khác khó hÆ¡n, nhÆ° Giải Báo chí Quốc gia chẳng hạn. Chắc hẳn, bất cứ má»™t người làm báo nào cÅ©ng mong muốn đạt giải Báo chí Quốc gia, ngay tên giải thưởng cÅ©ng Ä‘ã nói lên giá trị của giải thưởng này. Đây là giải thưởng danh giá, tôn vinh những tác phẩm báo chí tiêu biểu trong năm, có những phát hiện má»›i, có những hiệu quả tác Ä‘á»™ng xã há»™i tốt... Chính vì thế khi nhận được giải B, rồi giải A Giải Báo chí Quốc gia, tôi có những cảm xúc khác biệt. Tất nhiên, dù tôi không có thói quen lấy giải thưởng làm cá»™t mốc, vá»›i người viết thì tác phẩm vẫn là quan trọng nhất, những tác phẩm Ä‘ó được trao tặng giải thưởng ở “phÆ°Æ¡ng diện quốc gia” thì Ä‘ó cÅ©ng là má»™t Ä‘iều khiến mình cảm thấy xúc Ä‘á»™ng và trân trọng.

+ Giải thưởng là má»™t cách để tôn vinh, sá»± tỏa sáng Ä‘ôi khi chỉ là khoảnh khắc trên ánh Ä‘èn sân khấu. NhÆ°ng quả thá»±c để có được những “đứa con tinh thần” được xÆ°á»›ng tên trong Giải Báo chí Quốc gia là không ít mồ hôi của người cầm bút. Anh có thể chia sẻ thêm những hậu trường Ä‘áng nhá»› của mình? 

- Giải thưởng chỉ là má»™t khoảnh khắc được tôn vinh trên sân khấu, nhÆ°ng để có được khoảnh khắc ấy, người làm báo phải trải qua không ít khó nhọc, phải đổ mồ hôi, nÆ°á»›c mắt và có khi cả máu. Tôi nhá»› năm 2015, lúc Ä‘ó mạng xã há»™i Ä‘ang phát triển bùng nổ ở Việt Nam, bên cạnh nhiều mặt tích cá»±c thì cÅ©ng gây ra nhiều hệ lụy, nhiều ná»—i Ä‘au. Má»™t nữ sinh 15 tuổi ở Đồng Nai Ä‘ã uống thuốc diệt cỏ tá»± tá»­ sau khi bạn trai cÅ© tung clip riêng tÆ° lên mạng. Má»™t nữ sinh 13 tuổi ở Hà Ná»™i cÅ©ng Ä‘ã tìm đến cái chết Ä‘Æ¡n giản bởi trò Ä‘ùa của bạn cùng lứa khi ghép ảnh chân dung em trong áo cổ rá»™ng rồi Ä‘Æ°a lên FB. Không ít cÆ° dân mạng Ä‘ã biến facebook thành “chợ trời” bịa đặt những chuyện thị phi, “ngậm máu phun người”, bôi nhọ danh dá»± người khác hay loan những tin đồn thất thiệt nhÆ° bệnh Ebola Ä‘ã có mặt ở Việt Nam, gây hoang mang dÆ° luận lúc ấy. Đó chính là “những Ä‘iều trông thấy” khiến tập thể phóng viên, lãnh đạo của ban Nhân Dân Hằng tháng quyết định tổ chức tiêu Ä‘iểm: “An toàn trên mạng xã há»™i” .Chúng tôi muốn phản ánh, cảnh báo, phân tích luận giải về vấn đề  thời sá»± này.

Bản thân tôi đứng trÆ°á»›c mạng xã há»™i lúc ấy cÅ©ng cảm thấy rợn ngợp và hoang mang, nhÆ° đứng trÆ°á»›c má»™t con đường má»›i, rá»™ng thênh thang, nhÆ°ng mạnh ai nấy Ä‘i, nhiều tai nạn, nhiều người phạm luật “giao thông”, mà luật hãy còn sÆ¡ khai, chÆ°a theo kịp đời sống. Tôi nghÄ© Ä‘ó cÅ©ng là cảm giác của nhiều người. Chính vì vậy, cần những cái nhìn Ä‘a chiều, bình tÄ©nh, khách quan về hiện tượng này.  Lúc Ä‘ó, có người đặt vấn đề: “Mạng xã há»™i - cấm hay không cấm?”. Để thá»±c hiện tiêu Ä‘iểm, chúng tôi phỏng vấn má»™t số chuyên gia, trí thức, tất cả đều có chung quan Ä‘iểm: Không thể cấm mạng xã há»™i, cấm cái xấu thì cấm muôn vàn cái tốt sao? ( Ý kiến của GS Nguyá»…n Lân DÅ©ng). “Các vụ cháy là do có không khí, nhÆ°ng không thể xóa bỏ không khí để ngăn chặn những vụ cháy”. (Doanh nhân Nguyá»…n Cảnh Bình). Và tất cả đều thống nhất: Ứng xá»­ vá»›i mạng xã há»™i phải lấy ánh sáng để đẩy lùi bóng tối khi không có cách nào để có thể ngăn chặn bóng tối.

Nhà báo Phùng Nguyên.

TrÆ°á»›c má»™t vấn đề phức tạp, để có những quan Ä‘iểm, những câu trả lời phù hợp vá»›i xu thế phát triển cÅ©ng không dá»…. Lúc Ä‘ó, có những người tưởng nhÆ° là những trí thức tiến bá»™, những quan chức đầy trách nhiệm Ä‘ã trả lời tôi, đại ý: “Để đảm bảo an toàn trên mạng xã há»™i, tốt nhất là hãy dẹp bỏ nó”. Đó là những câu nói được thốt ra trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu hÆ°á»›ng tá»›i cuá»™c cách mạng 4.0 vá»›i những khái niệm má»›i nhÆ° trí tuệ nhân tạo, internet kết nối vạn vật... Vẫn kiểu tÆ° duy “không quản được thì cấm”. Vá»›i người làm báo Ä‘ôi khi sá»± khó khăn không phải là nhập vai phu vàng vào rừng thiêng nÆ°á»›c Ä‘á»™c để tìm chất liệu cho bài phóng sá»± đường rừng, mà là tìm câu trả lời phù hợp vá»›i sá»± phát triển, trong má»™t hiện thá»±c phức tạp, trắng Ä‘en tốt xấu chÆ°a dá»… phân định. Tiêu Ä‘iểm “An toàn trên mạng xã há»™i” Ä‘ã được giải B – Giải Báo chí Quốc gia năm 2015, có lẽ vì Ä‘ã có câu trả lời và luận giải phù hợp cho má»™t vấn đề thời sá»± nóng bỏng lúc ấy.

Tính tổ chức, làm việc nhóm là yếu tố ngày càng quyết định tá»›i chất lượng tác phẩm

+ Tôi biết anh là má»™t “cây bút” nổi tiếng cả thập ká»· rồi nhÆ°ng mong anh đừng tá»± ái khi tôi có thắc mắc rằng, có chút nào Ä‘ó may mắn hÆ¡n không khi là phóng viên của báo Nhân Dân - má»™t tờ báo lá»›n? 

- Tôi nghÄ© nếu ví nhà báo nhÆ° má»™t cầu thủ trên sân cỏ thì dù Ä‘á cho Ä‘á»™i bóng nào, lá»›n hay nhỏ, Ä‘iều quan trọng muốn giành chiến thắng thì anh phải ghi bàn và không để thủng lÆ°á»›i chứ đừng mong sá»± trợ giúp của trọng tài. Các giải thưởng, nhất là giải thưởng Báo chí Quốc gia ngày càng được thẩm định công tâm và chính xác, khách quan, thậm chí có cả “công nghệ Var” nhÆ° trong bóng Ä‘á. Nếu có gì Ä‘ó chÆ°a ổn trong các quyết định, người ta có thể xét lại, “quay chậm” lại để làm sao có sá»± công bằng nhất. Nếu quan sát sẽ thấy ngày càng có nhiều nhà báo, tờ báo ở địa phÆ°Æ¡ng Ä‘ã nhận nhiều giải cao ở Giải Báo chí Quốc gia, trong khi nhiều báo “Trung Æ°Æ¡ng” lại có những năm “mất mùa”. Vá»›i báo chí, Ä‘iều quan trọng nhất và trên hết là để tác phẩm lên tiếng và tôi nghÄ© Ban Giám khảo sẽ chỉ nghe tiếng nói Ä‘ó thôi. DÄ© nhiên, má»—i tờ báo đều có truyền thống và thế mạnh của mình, có má»™t “hệ sinh thái” để sản sinh ra những tác phẩm báo chí chất lượng cao.

+ Có người nói rằng: Má»™t tác phẩm giành Giải Báo chí Quốc gia là há»™i tụ công sức của cả tập thể bởi ở Ä‘ó có sá»± đầu tÆ° công phu, những chiến lược toàn diện từ lãnh đạo và tâm huyết của phóng viên, nhóm phóng viên. Vá»›i báo Nhân Dân, Ä‘iều Ä‘ó có Ä‘úng không, thÆ°a nhà báo? 

- Bên cạnh sá»± Ä‘á»™t phá của cá nhân thì sức mạnh của tập thể là quyết định. Vá»›i ban Nhân Dân Hằng tháng, những tác phẩm Ä‘oạt giải thưởng Báo chí Quốc gia đều là loạt bài bao gồm 4-5 bài của nhiều tác giả. Đó phải là má»™t bản đồng ca chứ không phải Ä‘Æ¡n ca của má»™t ai Ä‘ó. Cho nên, những tác phẩm Ä‘ó là công sức của cả tập thể, từ phóng viên, lãnh đạo ban, tá»›i Ban Biên tập. NhÆ°ng nói rằng đầu tÆ° công sức và có chiến lược toàn diện cho những loạt bài chất lượng để dá»± thi có Ä‘úng không? Tôi nghÄ© viết báo không phải để dá»± thi, mà để Ä‘áp ứng tốt nhất nhu cầu thông tin của bạn đọc. Báo chí phụng sá»± bạn đọc và cố gắng cho Ä‘iều Ä‘ó thì sẽ không có sá»± phân định nhÆ° “viết để dá»± thi”. Mà vá»›i nghề viết thì vẫn hay có chuyện: “Cố ý trồng hoa, hoa chẳng nở; Vô tình cắm liá»…u, liá»…u lên xanh”. Tất nhiên, việc tổ chức, đầu tÆ° công sức và có chiến lược cho những loạt bài chất lượng là hết sức quan trọng. Báo chí là sản phẩm của tập thể, và trong cuá»™c cạnh tranh thông tin khốc liệt hiện nay thì tính tổ chức, khả năng làm việc theo nhóm là yếu tố ngày càng quyết định tá»›i chất lượng tác phẩm báo chí. Hình ảnh nhà báo Ä‘á»™c hành vá»›i cuốn sổ, cây bút, chiếc máy ảnh Ä‘i tìm sá»± thật vẫn có sức vẫy gọi vá»›i những sinh viên báo chí, nhÆ°ng thá»±c tế thì má»™t tòa soạn Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện được tổ chức bài bản vá»›i những nhóm làm việc tÆ°Æ¡ng tác tốt vá»›i nhau và vá»›i bạn đọc Ä‘ang ngày càng trở nên lấn át.

Tôi được làm việc trong má»™t tập thể Ä‘oàn kết, mọi người đều có thể phát huy thế mạnh của mình và khi những thế mạnh ấy được kết nối và cá»™ng hưởng ở má»™t thời Ä‘iểm nào Ä‘ó sẽ có những tác phẩm báo chí thăng hoa. Khi chúng tôi làm loạt bài “ThÆ°Æ¡ng hiệu Việt Nam”, Ä‘ó là kết quả của sá»± tÆ°Æ¡ng tác giữa các phóng viên vá»›i lãnh đạo ban, vá»›i BBT,  giữa phóng viên vá»›i phóng viên, cá»™ng tác viên và bạn đọc. Chính vì thế, loạt bài “bắt mạch” được thời cuá»™c, được Ä‘ánh giá cao và đạt giải A Giải Báo chí Quốc gia năm 2019.  Không ai nghÄ© rằng Ä‘ó là giải thưởng của riêng mình mà Ä‘ó là công sức của cả má»™t tập thể. NhÆ°ng Ä‘ó là không phải là má»™t tập thể chung chung, “mờ nhân ảnh” mà nó lại bao hàm những cây bút có cá tính, giọng Ä‘iệu riêng.

+ Vâng, xin cảm Æ¡n anh!

Theo: Hà Vân (Thá»±c hiện)/Báo Nhà báo và Công luận