Ngày nghỉ Ä‘i du lịch táºn Suối Tiên – Ao Giá»i, xã Hiá»n Lương, Hạ Hòa, Phú Thá», Trưởng ban Văn há»c – Nghệ thuáºt Trần Nháºt Minh đến hẹn lại cặm cụi duyệt bài qua mạng.
Chẳng há» vô tình tác giả lại đặt ngay trang đầu táºp sách bài “Miá»n sau cánh cá»a” cÅ©ng là tên cá»§a táºp, khÆ¡i dòng cho 37 câu chuyện nối tiếp nhau, cuốn hút ngưá»i Ä‘á»c tá»›i táºn trang cuối cùng. Ngôn từ, chữ nghÄ©a sàng lá»c, sắp đặt Ä‘âu ra Ä‘ó khiến tôi không thể Ä‘á»c nhanh, càng không thể xem lướt. Ngữ nghÄ©a sâu xa, gần gụi mà thấm tháp; những câu chuyện má»™t thá»i má»™c mạc, giản dị mà ăm ắp nhân văn, ngồn ngá»™n sức sống.
Bài “Miá»n sau cánh cá»a” không nhiá»u từ cho cả 2 Ä‘oạn mục: - “Câu Kinh cuối mùa Ä‘ông” và “Chiếc roi cá»§a Cha” , cÅ©ng đủ thấy sức thâm sâu cá»§a Trần Nháºt Minh. Viết hồn nhiên, kể hồn nhiên, tả sát thá»±c cứ như vốn Ä‘á»i là váºy. Ná»—i nhá»› vá» Cụ há» má»—i khi ngày Rằm, mồng Má»™t, Tết lá»… đến cho dù Cụ khuất núi lâu rồi mà vẫn hiển hiện rất rõ từ vóc dáng, động thái, ná»™i tâm thanh bạch đến táºn cùng. Tác giả biểu đạt bằng những chữ từ khá đắt: “Câu Kinh như lá»i ru êm dạy con ngưá»i ta tu tâm tích đức, biết vượt qua hố mê dục vá»ng, biết cúi đầu nghiêng mình trước Ä‘iá»u thiện, cái đẹp, biết ngẩng đầu trước bạo quyá»n...”. Äoạn mục kế tiếp là “Chiếc roi cá»§a Cha”, tôi xem Ä‘ó cÅ©ng là ná»n nếp gia phong. Các Cụ chú tâm dạy con từ thuở còn thÆ¡, ấy là đạo làm Cha làm Mẹ cá»§a thân phụ Trần Nháºt Minh, những ngưá»i cả cuá»™c Ä‘á»i mưu sinh bằng nghiệp văn thÆ¡, báo chí, luôn nhân lên những Ä‘iá»u tốt đẹp cho Ä‘á»i, cho xã há»™i. Hẳn là yêu vá»›i thương và nghiêm khắc cần có trong nuôi dạy con cái nên cái tạng “lầm lì” pha vẻ “bất kham” cá»§a Trần Nháºt Minh má»›i quy phục nhu mì, khuôn phép, nết na, thông chữ, thạo văn ngay từ tấm bé, để lá»›n lên Nhà Äài Quốc gia má»›i giao trá»ng trách “Cầm trịch” Ban Văn há»c - Nghệ thuáºt VOV6 giàu bản sắc!
Tôi từng không dưới má»™t lần nói vá» cái sá»± vấn vít đương nhiên cá»§a 4 khâu: “Äá»c - Äi - NghÄ© - Viết” để làm nên sá»± nghiệp lá»›n cá»§a má»—i nhà văn, nhà báo. Thế nhưng, khi Ä‘á»c tản văn “Sách... má»t” lại thấy Trần Nháºt Minh luáºn ra bao Ä‘iá»u hay từ Ä‘á»c và viết. Nào là: “Äá»c để phục vụ công việc; để thanh lá»c, tÄ©nh tâm, để trốn tránh mệt má»i; để Ä‘i tìm ký ức; để lá»›n khôn; để thấy mình cần phải khiêm tốn”... và, không ai khác, chính tác giả trái ngược hẳn vá»›i những ngưá»i chỉ thích dùng sách để trích dẫn, khoe há»c vấn “siêu phàm” vì sợ ngưá»i Ä‘á»i không thấu hiểu... Nào là “Sách là thầy, là bạn, là gương soi, lại cÅ©ng là “bia đỡ đạn” che chắn cho những rá»—ng tuếch”. Nào là “Äá»c nghìn lẻ má»™t kiểu thì viết cÅ©ng ngần ấy cách. Viết cho mình; viết cho ngưá»i; viết để giả nợ ký ức hay viết để soi sáng tương lai; viết bình tâm, viết sôi sục; viết vì danh vì pháºn; viết để ký thác; viết để trút cÆ¡n giáºn dữ; viết để rồi quên Ä‘i...”...Váºy mà “Má»™t ngày không có sách, chả ai chết Ä‘i, chả ai váºt vã”... Thế nhưng “Vắng sách như thể chúng ta lạc trong rừng mà thiếu thốn má»™t nguồn sáng váºy... Bóng tối thưá»ng là môi trưá»ng sống cá»§a dã thú”!... Ná»—i niá»m thế thái cá»§a Trần Nháºt Minh vá»›i Ä‘á»c và viết là thế đấy. Ai nỡ Ä‘á»c nhanh, ai nỡ lướt qua?
Từ “Miá»n sau cánh cá»a” là cả má»™t chân trá»i mênh mang rá»™ng mở vá»›i Trần Nháºt Minh. Những câu chuyện cá»§a má»™t thá»i, nhưng đỠtài cÅ©ng hết sức rá»™ng mở, từ Hà Ná»™i thân thương vá»›i “Phố hướng vá» phía sông” chấm phá nét sông Hồng ngày tháng Chạp: “Ngoài kia sông Hồng tháng Chạp hanh heo. Dá»ng tai nghe kỹ có thể thấy tiếng nước bá» Ä‘i, sông khô héo gầy gò. Những vệt phù sa nhìn tá»±a những vệt máu nhói lòng. Ven bá», cụm cây bắt đầu trổ vàng lá non xanh. Xanh đến nhức mắt”; vá»›i “Bình dị Hà Ná»™i”, “Phở Hà Ná»™i”... đến “Long nhong tháng Giêng” cÅ©ng bởi ná»—i niá»m “Tá»™i gì giam mình vào bốn bức tưá»ng lạnh. Äi khoái nhất là bầu bạn, thứ nữa là ăn uống. Ä‚n để thưởng, uống để thở, không chỉ má»—i no. Ä‚n là “bách nhân bách khẩu”, nhân tâm tùy thích, không nên bắt bẻ”! Trần Nháºt Minh dẫn dụ, chứng minh, lý giải rồi rút ra như thể triết lý cá»§a Ä‘á»i “Cái ăn, cái mặc ở vùng nào tất yếu thuyết minh cho bản sắc vùng Ä‘ó. Má»—i vùng có những đặc sản riêng như má»c lên từ khí đất, khí trá»i”... Tác giả tỉ mẩn nói vá» nết ăn, nết uống cá»§a các cụ ta xưa như “đất lá» quê thói” đầy lòng mến phục.
Làng là nÆ¡i mẹ cha sinh ra chúng ta. Cho dù ngưá»i làng phiêu bạt tứ phương. Cho dù làng Ä‘ã muôn sá»± đổi thay. Nhưng, tình làng vẫn ắp đầy trong những trải nghiệm cá»§a Trần Nháºt Minh. Chất trữ tình chan chứa yêu thương, nhá»› nhung, bện kết như “Mồ hôi làng”, như góc bếp “Mang mang mùi khói”. Trần Nháºt Minh dưá»ng như Ä‘ã huy động tổng lá»±c các giác quan cá»§a mình để cảm nháºn mùi khói bếp cá»§a làng, chữ nghÄ©a biểu đạt má»›i thÆ¡m thảo, tinh kỹ biết bao: “Khói sá»›m mong má»ng là khói má»›i khÆ¡i bếp; khói trưa loang loáng màu nắng, la Ä‘à say; khói chiá»u nằng nặng pha chút sương, bay không cao được, bị níu xuống dải đồng hoang “liêu trai”. Khói quê dá»… chịu hÆ¡n khói phố; khói phố là khói bon chen ngá»™t ngạt. Khói quê lãng Ä‘ãng mang mang; khói phố nặng như chì, Ä‘ùng đục màu xăng xám. Khói quê như chẳng phải khói, cứ lang thang, trong veo như mây trá»i”... Váºy là từ “Miá»n sau cánh cá»a”, tác giả lẩy bao chuyện nhá» từ nÆ¡i cư trú phố xá Hà Ná»™i, đến làng quê thân yêu, tá»›i núi rừng xa xôi để nháºn ra “Sắc núi”, để đằm mình trong “Những chặng dừng sương giá” như Mai Châu, như “Tình Mưá»ng” tha thiết... như “Sapa mù sương”, như “Nhặt nÆ¡i Äất MÅ©i”... Rồi, xa hÆ¡n là các nước bạn quanh ta vá»›i “Myanmar trầm mặc”, “Bắc Kinh rá»™ng dài”, đến “Tốc ký trên toa tàu nước Nháºt”... Chuyện nhá», nhưng khép mở có đầu có cuối. Mở ngắn gá»n, khái quát cao, khi là tổng thể, khi là nét đặc tính tiêu biểu. Kết bài cứ như cái Ä‘inh ghim lại, găm vào trí nhá»› ngưá»i Ä‘á»c ná»—i nhá»›, niá»m thương, hoặc nghÄ© suy vương vấn đến cháy lòng. Chuyện nhá», nhưng đỠtài rá»™ng lá»›n, theo cả không gian, theo cả thá»i gian; bao hàm lịch sá», xã há»™i, văn hóa, nghệ thuáºt... tình ngưá»i nồng ấm, triết luáºn sắc sảo; cho dù khuôn cỡ bài viết không lá»›n, nhưng lại Ä‘an cài, giao thoa nồng ấm nhiá»u thể loại văn há»c, báo chí, chất liệu tươi má»›i, trong sáng, súc tích, giãi bày tinh tế, sát thá»±c nên cuốn hút mạnh mẽ ngưá»i Ä‘á»c.
Sức sống táºp tản văn “Miá»n sau cánh cá»a” cá»§a Trần Nháºt Minh sẽ bá»n mãi vá»›i thá»i gian; bởi anh luôn viết trên ná»n cái thá»±c, không hư cấu, lắp ghép; cÅ©ng bởi cảm xúc trong má»—i trang sách Ä‘á»u há»™i đủ chiá»u rá»™ng, độ sâu trong lòng độc giả!
20/11/2020
Theo Nhà văn – nhà báo Nguyá»…n Uyển/Báo Nhà báo và Công luáºn