Sá»­ dụng sức mạnh của dữ liệu là má»™t quan Ä‘iểm hoàn toàn má»›i trong viết bài. Khi lần đầu tiên Ä‘i sâu vào má»™t câu chuyện, má»™t nhà báo sẽ cố gắng tìm ra má»™t khía cạnh hoặc quan Ä‘iểm má»›i để viết bài. Dữ liệu chính là lá»±a chọn Ä‘ó. (Ảnh: ONECMS)

Những Æ°u Ä‘iểm vượt trá»™i 

Hãng thông tấn Associated Press (AP) công bố sản phẩm “Nhật ký chiến tranh Iraq” vào tháng 12/2010 vá»›i hình thức thể hiện là má»™t ma trận hình ảnh tÆ°Æ¡ng tác dạng lÆ°á»›i liên kết các Ä‘iểm nút sá»± kiện mang thông tin để diá»…n giải về cuá»™c chiến tại Iraq. Thông tin từ hÆ¡n 11.000 tài liệu được trình bày trá»±c quan trên má»™t mặt phẳng nhiều lá»›p dữ liệu, phân loại theo các chủ đề và từ khoá để Ä‘á»™c giả tÆ°Æ¡ng tác.

Những thá»­ nghiệm của AP trong “Nhật ký chiến tranh Iraq” Ä‘ã tạo ra các kỹ thuật phân tích văn bản, truy xuất và so sánh dữ liệu, các thuật toán mô phỏng hình ảnh trá»±c quan… cho loại hình báo chí dữ liệu mà trÆ°á»›c Ä‘ây chÆ°a má»™t hãng tin nào để ý tá»›i. Sau sá»± kiện này, báo chí dữ liệu chính thức được ứng dụng tại hàng loạt các hãng tin lá»›n.

Trong dòng lÆ°u chuyển tin tức của truyền thông Ä‘Æ°Æ¡ng đại, thông tin đến từ rất nhiều nguồn, mang nhiều hình thức thể hiện khác nhau vá»›i số lượng dữ liệu khổng lồ và rất nhiều thông tin nhiá»…u. Năm 2015, hồ sÆ¡ mật “Panama Paper” được chuyển tá»›i tờ báo Süddeutsche Zeitung (Đức) vá»›i 11,5 triệu tài liệu. Những ná»™i dung đồ sá»™ nhÆ° vậy sẽ rất khó chuyển tải bằng các bài báo thông thường.

Trong khi Ä‘ó, công nghệ báo chí dữ liệu sẽ có khả năng phân loại, sàng lọc và trình bày các thông tin Ä‘ó má»™t cách khoa học, trá»±c quan và dá»… hiểu. Báo chí dữ liệu vá»›i đặc trÆ°ng là khả năng mô phỏng thông tin bằng các biểu đồ, bản đồ, ma trận hình ảnh… kết hợp vá»›i phân tích chỉ dẫn của nhà báo, sẽ tạo ra các hình thức thể hiện hấp dẫn, trá»±c quan hÆ¡n rất nhiều so vá»›i các bài viết truyền thống.

Hình thức báo chí này càng cho thấy vai trò quan trọng thông qua việc Ä‘Æ°a tin tức trong cuá»™c xung Ä‘á»™t giữa Nga và Ukraine. State of Data Journalism 2022 - má»™t cuá»™c khảo sát hàng năm dá»±a trên 1800 phản hồi quốc tế. Báo cáo cung cấp những phát hiện chi tiết về các nhà báo dữ liệu, mức Ä‘á»™ kinh nghiệm và kỹ năng của họ. Báo cáo cho thấy các bản đồ, biểu đồ và infographic là không thể thiếu để Ä‘ánh bại những thông tin sai lệch liên quan tá»›i cuá»™c chiến tròn 1 năm tại Ukraine. 20% các nhà báo dữ liệu Ä‘ang tích cá»±c tham gia Ä‘Æ°a tin về chiến tranh, gần bằng má»™t ná»­a số người vẫn Ä‘ang Ä‘Æ°a tin về COVID-19.

Báo cáo về các chính phủ và chính trị vẫn là chủ đề lá»›n nhất đối vá»›i các nhà báo dữ liệu, vá»›i 50% các nhà báo dữ liệu vẫn Ä‘ang làm việc trong mảng này. Thời tiết và khí hậu là má»™t lÄ©nh vá»±c phát triển quan trọng khác đối vá»›i báo chí dữ liệu và dữ liệu môi trường là mảng phổ biến thứ hai. Kinh tế chiếm vị trí thứ ba. 

Trong ká»· nguyên 4.0, dữ liệu là má»™t chìa khoá vô cùng quan trọng giúp cho việc phân biệt những Ä‘iều xảy ra thá»±c tế hay chỉ là được hÆ° cấu. Trong quá trình tiếp nhận các dữ liệu thông tin, những thông tin có số liệu chi tiết cụ thể, nguồn gốc rõ ràng sẽ luôn tạo ra niềm tin rất lá»›n đối vá»›i các bạn đọc, Ä‘iều này cho thấy báo chí dữ liệu hiện nay có má»™t vị trí đặc biệt quan trọng trong cuá»™c chiến chống lại các tin giả, khi mà thông tin được Ä‘Æ°a ra má»™t cách vô cùng minh bạch bằng những số liệu chi tiết cụ thể.

Nhà báo Hoàng Nhật - Phó Tổng biên tập Vietnam+ Ä‘Æ°a ra nhận định: Trong 7 sá»± thay đổi của truyền thông trong vòng 1 thập ká»· trở lại Ä‘ây thì thay đổi về cách kể chuyện (storytelling) chính là má»™t trong những thay đổi quan trọng nhất. Nhà báo bây giờ không chỉ kể chuyện bằng chữ, bằng hình ảnh mà có rất nhiều “vÅ© khí” khác để trình bày câu chuyện hay diá»…n giải vấn đề, mà kể chuyện bằng dữ liệu là cách thức tiêu biểu. Trong báo cáo má»›i nhất của Viện nghiên cứu báo chí Reuters thì trá»±c quan hóa dữ liệu là má»™t trong những Æ°u tiên phát triển của các tòa soạn trong năm 2023, bên cạnh podcast hay phát triển video trên nền tảng số.

Vượt qua rào cản tÆ° duy cÅ©, sẵn sàng tiếp nhận cái má»›i

Nếu nhÆ° công cụ tác nghiệp của phóng viên truyền thống là chiếc máy ảnh và trình soạn thảo văn bản thì các phóng viên báo chí dữ liệu lại sá»­ dụng bảng tính, các công cụ phân tích dữ liệu chuyên dụng, phần mềm đồ hoạ, và thậm chí cả các công cụ lập trình. Báo chí dữ liệu Ä‘ã tạo ra má»™t mô hình vận hành sản xuất tin tức khác biệt so vá»›i truyền thống.

Tại The Guardian, má»™t mô hình vận hành sản xuất tin tức má»›i mang đặc thù của báo chí dữ liệu Ä‘ã được thiết lập.

Các chủ đề hấp dẫn phát hiện được từ quá trình xá»­ lý dữ liệu có thể được Ä‘ào sâu để phát triển thành các câu chuyện đặc biệt. Các ná»™i dung cần yêu cầu thể hiện bằng đồ hoạ phức tạp hoặc lập trình tÆ°Æ¡ng tác sẽ được chuyển tá»›i bá»™ phận thiết kế. Các ná»™i dung Ä‘Æ¡n giản dạng biểu đồ, bản đồ sẽ được thá»±c hiện nhanh bằng các công cụ miá»…n phí. Sản phẩm hoàn thiện được xuất bản trá»±c tiếp và Ä‘Æ°a vào kho tÆ° liệu để tái sá»­ dụng trong các bài viết khác bằng mã nhúng. Mô hình này hiện cÅ©ng Ä‘ang được triển khai tại Bloomberg, BBC, New York Times…

Nhắc đến câu chuyện thay đổi của mô hình tổ chức sản xuất tin tức, nhà báo Hoàng Nhật cho rằng, lợi thế của các phóng viên bây giờ là có rất nhiều công cụ há»— trợ. Sá»± phát triển của công nghệ, gồm cả tá»± Ä‘á»™ng hóa và trí tuệ nhân tạo, Ä‘ã giúp cho quá trình tác nghiệp của các phóng viên trở nên dá»… dàng hÆ¡n rất nhiều. Chỉ cần vận dụng kỹ năng Ä‘ã được Ä‘ào tạo, nắm bắt các công cụ má»›i là phóng viên có thể cho ra đời nhiều sản phẩm báo chí có cách kể chuyện sáng tạo, má»›i lạ.

"Vậy nên những thách thức là không Ä‘áng kể, Ä‘iều quan trọng nhất là vượt qua những rào cản tÆ° duy cÅ© kỹ, sẵn sàng tiếp nhận cái má»›i. Mà thật ra báo chí dữ liệu đối vá»›i thế giá»›i cÅ©ng không còn là má»›i nữa, nên nếu đứng yên thì mình sẽ tụt hậu", nhà báo Hoàng Nhật nói.

Theo quy trình vận hành, các nhà báo sẽ nhận dữ liệu đầu vào từ nhiều nguồn khác nhau tại mạng ná»™i bá»™. Các biên tập viên sẽ xác thá»±c, Ä‘ánh giá dữ liệu thô nhằm định vị cách thể hiện sản phẩm, tính toán việc bổ sung các dữ liệu khác để tạo ngữ cảnh và thông tin nền… Sau Ä‘ó, tất cả dữ liệu này được sắp xếp trong các bảng tính, loại bỏ thông tin nhiá»…u để tiến hành phân tích.

Trong thời đại mà các kỹ năng báo chí truyền thống là không đủ, báo chí dữ liệu là má»™t tập hợp các khả năng má»›i để truy cập, diá»…n giải và hình dung các nguồn kỹ thuật số. Nó không có nghÄ©a là để thay thế cho báo chí truyền thống, mà là má»™t phần bổ sung cho nó.

Phó Tổng Biên tập Vietnam+ nhắc lại thời kỳ đại dịch COVID-19, những thông số về tình hình dịch bệnh được các cÆ¡ quan báo chí trá»±c quan hóa má»™t cách sống Ä‘á»™ng cÅ©ng Ä‘ã giúp người dân nâng cao được nhận thức về dịch bệnh. Chỉ cần nhìn vào những biểu đồ được trình bày hấp dẫn, tÆ°Æ¡ng tác theo dạng interactive thì chúng ta cÅ©ng có thể nhận biết được tình hình dịch diá»…n biến theo chiều hÆ°á»›ng nào, qua Ä‘ó có thể nhận định, dá»± báo những xu hÆ°á»›ng sắp tá»›i.

Hay nhÆ° các cuá»™c bầu cá»­ được nhiều Ä‘á»™c giả quan tâm, cách thức cập nhật bằng biểu đồ dạng maps của các tòa soạn cÅ©ng giúp Ä‘á»™c giả nắm bắt được vấn đề tốt hÆ¡n, có cái nhìn sâu hÆ¡n và tổng quan hÆ¡n về các chủ đề liên quan. Bản thân các tòa soạn cÅ©ng có nhiều lợi ích, bởi việc giúp Ä‘á»™c giả tăng cường trải nghiệm sẽ tạo ra thêm giá trị gia tăng cho má»—i lượt truy cập, nâng cao vị thế của tờ báo.

Thá»±c tế cho thấy, báo chí theo định hÆ°á»›ng dữ liệu là con đường của tÆ°Æ¡ng lai. Dùng số liệu để làm vững chắc thêm những luận Ä‘iểm nêu trong bài viết - Ä‘ó là Ä‘iều không má»›i của những nhà báo chuyên phân tích, nhận định. NhÆ°ng giờ Ä‘ây, vá»›i nền tảng dữ liệu Ä‘ang ngày càng được mở rá»™ng, nhà báo hiện đại có cÆ¡ há»™i nâng cao chất lượng tác phẩm của mình bằng những “câu chuyện từ con số” má»™t cách khoa học mà không kém phần cuốn hút.

Theo Phan Hoà Giang/Báo NB&CL

https://www.congluan.vn/bao-chi-du-lieu-vu-khi-ke-chuyen-cua-bao-chi-duong-dai-post244017.html