Việc giữ lời hứa vá»›i nguồn tin là rất quan trọng. Ảnh minh họa

Nhà báo thường đứng trÆ°á»›c quyết định có hay không bảo vệ tính ẩn danh của nguồn tin khi nguồn tin Ä‘ó thá»±c sá»± có giá trị. CÅ©ng có khi, nhà báo trong phạm vi đạo đức nghề nghiệp quyết định giữ bí mật cho nguồn tin chỉ vì những ảnh hưởng đối vá»›i nguồn tin nếu công khai danh tính.

Sá»± trung thành đối vá»›i nguồn tin

Watergate là má»™t minh chứng cho lời hứa danh dá»± của nhà báo đối vá»›i nguồn tin trong lịch sá»­ báo chí Mỹ. Nhân vật giấu tên vá»›i biệt danh Deep Throat được hai nhà báo Ä‘iều tra của tờ Washington post là Bod Woodward và Carl Bernstein giữ kín trong hÆ¡n 30 năm. Hai nhà báo Ä‘ã dá»±a trên thông tin do nhân vật ẩn danh này cung cấp cho loạt bài Ä‘iều tra của mình, dẫn tá»›i việc từ chức của Tổng thống Nixon vào năm 1974.

Ngày 9/8/1974, tờ Washington Post Ä‘ã chạy tít trang nhất vá»›i tiêu đề “Nixon từ chức”. Tuy nhiên, hÆ¡n 30 năm sau Ä‘ó, không má»™t ai biết nhân vật cung cấp thông tin này thá»±c tế là ai, cho tá»›i năm 2005, khi chính nhân vật Mark Felt tá»± tiết lá»™ mình chính là nhân vật Deep Throat trong vụ án Watergate.'

Ở châu Âu luôn tồn tại dạng Chiến tranh Lạnh giữa báo chí và cÆ¡ quan pháp luật về vấn đề bảo vệ nguồn tin. Rất nhiều nÆ°á»›c ở châu Âu cÅ©ng nhÆ° trên thế giá»›i, phóng viên nếu không thể tiết lá»™ nguồn tin khi tòa triệu đến thì có thể phải ngồi tù. Rất nhiều phóng viên ở Anh Ä‘ã phải vào tù trÆ°á»›c Ä‘ây vì không tiết lá»™ danh tính nguồn tin (1) .

Nhà báo luôn nợ sá»± trung thành đối vá»›i nguồn tin. Tuy nhiên, nhà báo cÅ©ng có sá»± trung thành đối vá»›i Ä‘á»™c giả. Nhà báo cần sá»­ dụng nguồn tin hợp lý giúp Ä‘á»™c giả nhận định Ä‘úng đắn về mức Ä‘á»™ chính xác và Ä‘á»™ tin cậy của sá»± việc. Chính vì vậy, nhà báo nên sá»­ dụng nhiều nguồn tin để đăng tải cùng má»™t sá»± việc hoặc má»™t quan Ä‘iểm trong khả năng tốt nhất. Tuy nhiên, quan Ä‘iểm về việc tác nghiệp dá»±a trên má»™t nguồn tin có giá trị, BBC cho rằng: ‘‘BBC sẽ tiếp tục Ä‘Æ°a các tin bài dá»±a trên má»™t nguồn tin chỉ khi câu chuyện mang lại sá»± quan tâm quan trọng đối vá»›i Ä‘á»™c giả và thông qua các quy trình tác nghiệp chính xác’’ (2) .

Việc giữ lời hứa vá»›i nguồn tin là quan trọng và Ä‘ôi khi không cần lời hứa, nhÆ°ng nhà báo cảm thấy có thể gây nguy hiểm cho nguồn tin nếu tiết lá»™, trong phạm vi đạo đức, họ cÅ©ng sẽ giữ tính ẩn danh của nguồn tin.

Phóng viên cần kỹ năng xá»­ lý tình huống khi xem xét nếu nhÆ° thông tin Ä‘ó có thể khiến người cung cấp thông tin rÆ¡i vào nguy hiểm, nhÆ° nguy cÆ¡ mất việc hay bị lạm dụng hÆ¡n. Phóng viên cần tìm hiểu và khôn khéo Ä‘Æ°a thông tin không ảnh hưởng tá»›i đối tượng. Trong trường hợp này, thay vì tiết lá»™ danh tính của nguồn tin, phóng viên có thể đứng ra bảo lãnh tính trung thá»±c của thông tin.

Việc giữ tính ẩn danh của nguồn tin gặp phải những thách thức nhÆ° có nên giữ bí mật danh tính nguồn tin đối vá»›i biên tập viên hay không. Lời hứa vá»›i nguồn tin do phóng viên Ä‘Æ°a ra chứ không phải biên tập viên. Má»™t biên tập tốt phải là người ủng há»™ phóng viên. Quan Ä‘iểm của Frost là “phóng viên không nhất thiết phải tiết lá»™ danh tính nguồn tin vá»›i biên tập viên mặc dù ở mức Ä‘á»™ nào Ä‘ó khi tác nghiệp thì biên tập viên chỉ biết những thông tin cÆ¡ bản về nguồn tin, nhÆ° khu vá»±c cÆ° trú. Nếu biên tập viên không chấp nhận Ä‘iều này thì có thể không sá»­ dụng bài viết” (3) .

Tuy nhiên, trong hÆ°á»›ng dẫn của BBC dành cho phóng viên lại Ä‘Æ°a ra quan Ä‘iểm khác khi quy định: “Biên tập viên phụ trách có quyền được biết danh tính”(4) . Đó là Ä‘iều kiện của BBC cho phóng viên chỉ được phép hứa giữ bí mật danh tính đối vá»›i nguồn tin vá»›i Ä‘iều kiện phóng viên cho biên tập viên phụ trách biết thông tin cụ thể của nguồn tin.

Nhà báo nên làm hết sức để mang đến thông tin chính xác nhất về nguồn tin cho Ä‘á»™c giả và nhà báo phải đảm bảo nguồn thông tin là chính xác. Nguồn tin ẩn danh có thể sá»­ dụng tùy từng hoàn cảnh, nhÆ°ng má»™t nguồn tin có danh tính luôn tốt hÆ¡n cho Ä‘á»™c giả khi tiếp cận và Ä‘ánh giá tính trung thá»±c của thông tin. Đa số các chuyên gia cÅ©ng nhÆ° học giả truyền thông đều đồng ý cho rằng, nhà báo không bao giờ nên tiết lá»™ danh tính nguồn tin, chỉ khi Ä‘iều Ä‘ó cần thiết cho việc Ä‘iều tra tá»™i phạm hoặc để bảo vệ má»™t người vô tá»™i bị nghi ngờ có tá»™i trÆ°á»›c tòa.

Trong phạm vi Ä‘ạo đức nghề nghiệp, rất nhiều tình huống, nhà báo cần cân nhắc kÄ© khi Ä‘Æ°a danh tính của người cung cấp thông tin dù không có lời hứa nào giữ bí mật cho nguồn tin của nhà báo. Ví dụ, trong má»™t số trường hợp nhÆ° trẻ em, nạn nhân hay những người liên quan tá»›i vụ phạm tá»™i, việc Ä‘Æ°a danh tính nguồn tin nên nằm trong sá»± cân nhắc trong phạm vi đạo đức nhà báo.

Luật Trẻ em và Thanh thiếu niên năm 1933 của Anh cấm đăng danh tính của trẻ em từ 10 đến 14 tuổi và thanh thiếu niên từ 14 tá»›i 17 tuổi trong các trường hợp là nạn nhân hoặc nhân chứng trong các phiên tòa. (Frost 2004, tr.94). Má»™t nhà báo có đạo đức nghề nghiệp nên cân nhắc việc khi khai thác thông tin sâu đối vá»›i trẻ em là nạn nhân.

Nếu phỏng vấn thì nên tránh Ä‘Æ°a tên thật của nạn nhân trên các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông.

Nhà báo cÅ©ng hiểu được rằng việc bảo vệ, tôn trọng nạn nhân hay người thân của tá»™i phạm quan trọng vì họ là những người vô tá»™i. Đưa tên tuổi tá»›i Ä‘á»™c giả có ảnh hưởng nhất định đối vá»›i đời sống của họ. Trong quy trình tác nghiệp báo chí, bạn bè, người thân của tá»™i phạm hay nạn nhân thường là má»™t trong những người đầu tiên mà phóng viên tiếp xúc để lấy thông tin. Vô tình họ bị kéo vào guồng quay của thông tin và dÆ° luận.

Việc báo chí tiếp xúc liên tục và khai thác thông tin từ người mẹ của tá»™i phạm - người tá»± sát sau khi gây án ở Scotland năm 1996, vẫn còn gây tranh cãi khi bàn tá»›i đạo đức nhà báo. Vụ thảm sát 16 học sinh và má»™t giáo viên tại trường học Dunblane tại Scotland năm 1996 do người Ä‘àn ông 43 tuổi tên Thomas Hamilton gây ra trÆ°á»›c khi tá»± sát. Chỉ vài phút sau khi cảnh sát thông báo tin này cho mẹ của Thomas Hamilton, thì truyền thông Ä‘ã làm việc liên tục.

Việc tiếp xúc vá»›i mẹ của Thomas Hamilton cÅ©ng rất nhạy cảm và khéo léo vì mẹ của tôi phạm cÅ©ng chỉ là người vô tá»™i và bà cÅ©ng phải chịu ná»—i Ä‘au mất con. Khi bàn tá»›i những trường hợp nhÆ° vậy, trong các hÆ°á»›ng dẫn của BBC có nêu: “Mặc dù việc cung cấp thông tin đầy đủ về sá»± thật có thể liên quan tá»›i gia Ä‘ình và người quen của tá»™i phạm, tuy nhiên không nên gây áp lá»±c không cần thiết cho những người vô tá»™i” (5) .

Cách hành xá»­ của nhà báo chuyên nghiệp

Nhà báo chỉ nên sá»­ dụng nguồn tin giấu tên khi họ phải hoặc không có sá»± lá»±a chọn nào khác.

Má»™t người sẵn sàng đăng danh tính của mình sẽ mang lại mức Ä‘á»™ Ä‘áng tin cậy cho Ä‘á»™c giả hÆ¡n nguồn tin giấu tên.

Má»™t nhà báo chuyên nghiệp trong các trường hợp nhÆ° vậy thường phải Ä‘ánh giá và cân nhắc khi chấp nhận rủi ro đối vá»›i tính ẩn danh của nguồn tin chỉ khi nguồn tin Ä‘ó xác thá»±c và có giá trị quan tâm lá»›n đối vá»›i Ä‘á»™c giả. Nhà báo phải biết chắc chắn nguồn tin Ä‘ó là Ä‘áng tin cậy và không còn cách nào khác để biết sá»± thật khi buá»™c phải giữ bí mật cho nguồn tin.

Tuy nhiên, Ä‘iều Ä‘ó không có nghÄ©a là má»™t nhà báo đồng ý thỏa hiệp vì nhân vật Ä‘ó Ä‘ôi khi không muốn công khai danh tính, nhÆ°ng có thể cung cấp cho nhà báo những mối quan hệ hoặc nhân vật khác để tiếp xúc, khai thác sá»± thật.

Khi nhà báo chấp nhận lời hứa không công khai danh tính của nguồn tin thì nên thỏa hiệp Ä‘iều kiện Ä‘ó trÆ°á»›c vá»›i biên tập viên và các nhân vật cao cấp khác trÆ°á»›c khi Ä‘Æ°a ra lời hứa này. Nếu nhÆ° toàn bá»™ tòa soạn đều đứng sau ủng há»™ phóng viên Ä‘ó thì sẽ là Ä‘iều thuận lợi cho phóng viên.

Tuy nhiên, cÅ©ng có những trường hợp việc không tiết lá»™ danh tính nguồn tin cÅ©ng không phải là má»™t việc làm Ä‘úng đắn. Ví dụ những thông tin nguy hiểm đến tính mạng con người Ä‘ôi khi cần phải được chuyển qua cho giá»›i chức hay cảnh sát xá»­ lý kịp thời. Sá»± mâu thuẫn này là vấn đề nằm trong tầm tay của nhà báo, Ä‘ôi khi không phải của pháp luật.

Má»—i quốc gia đều có những quy định luật pháp liên quan tá»›i việc bảo vệ nguồn tin của nhà báo. Ví dụ, ở Áo, trong Ä‘iều 31, Luật Truyền thông năm 1981, quy định nhà báo được quyền giữ kín danh tính nguồn tin. Nhà sản xuất, biên tập viên, phóng viên và các nhân viên khác trong các tổ chức tin tức khi được gọi làm chứng trÆ°á»›c tòa có quyền từ chối trả lời câu hỏi liên quan tá»›i danh tính nguồn tin. Đức hay Pháp cÅ©ng đều có những luật riêng Ä‘Æ°a ra bảo vệ nhà báo khi không muốn công khai danh tính của nguồn tin. Về cÆ¡ bản, ở châu Âu có Ä‘iều khoản 10 trong Luật Nhân quyền của Tòa án Nhân quyền châu Âu bảo vệ quyền giữ bí mật danh tính nguồn tin của nhà báo.

Xét trong phạm vi Ä‘ạo đức nghề nghiệp, những trường hợp nhạy cảm nhÆ° nạn nhân là trẻ em hay người nhà tá»™i phạm, nhà báo cần giữ bí mật thông tin cho nguồn tin khi khai thác tin bài. Thá»±c tế cho thấy xu hÆ°á»›ng thÆ°Æ¡ng mại hóa báo chí Ä‘ang làm cho danh giá»›i mong manh trong phạm vi đạo đức nghề nghiệp của nhà báo mờ Ä‘i.

Theo TS Phạm Hải Chung/Người làm báo