Cạnh tranh thông tin

Hiện nay, nhu cầu tiếp nhận ná»™i dung thông tin trên báo chí của công chúng chủ yếu là nắm bắt tin tức thời sá»±. Trong các loại hình báo chí, báo Ä‘iện tá»­ chiếm Æ°u thế cao hÆ¡n.

Kết quả trên cho thấy, người dân Ä‘ã coi Internet là công cụ tìm kiếm thông tin đặc biệt, nói cách khác là má»™t phÆ°Æ¡ng tiện truyền tải thông tin hữu hiệu, bên cạnh các loại hình truyền thống.

Vá»›i báo in, Ä‘á»™c giả dành sá»± quan tâm nhất và Æ°a thích nhất vá»›i các chủ đề an ninh - pháp luật, văn hóa - xã há»™i, tiếp Ä‘ó là các thông tin về thời sá»±, chính trị. Vá»›i báo phát thanh, bên cạnh các thông tin giao thông, thông tin thời sá»±, công chúng phát thanh còn có má»™t nhu cầu lá»›n khác là giải trí vá»›i các chÆ°Æ¡ng trình ca nhạc trẻ. Đối vá»›i nhu cầu ná»™i dung thông tin trên truyền hình, hiện nay có má»™t bá»™ phận lá»›n công chúng truyền hình rất thích theo dõi các kênh phim truyện trong và ngoài nÆ°á»›c. Về tổng thể, những ná»™i dung thông tin liên quan đến tình hình thời sá»±, chính trị, văn hóa - xã há»™i luôn thu hút được sá»± quan tâm nhiều nhất của các nhóm công chúng(1) .

Trong bối cảnh Ä‘ó, vai trò của biên tập viên trong quá trình tổng hợp và chắt lọc thông tin, Ä‘em đến cho công chúng những sản phẩm truyền thông chất lượng, giảm thiểu những khó khăn cho công chúng trong vấn đề tiếp nhận những thông tin hữu ích, làm tốt vai trò của “người gác cổng” là rất cần thiết.

Hiện nay, giá trị then chốt của các phóng viên, biên tập viên không chỉ Ä‘Æ¡n thuần là thu thập thông tin và Ä‘Æ°a tin, mà trong má»› thông tin há»—n loạn, phức tạp nhÆ° hiện nay cần phải biết chọn lọc hợp lý, tổng hợp, Ä‘ánh giá những thông tin quan trọng có giá trị thá»±c sá»±, tổ hợp và sắp xếp má»™t cách logic các thông tin ấy, từ Ä‘ó cung cấp những bài phân tích, bình luận có giá trị đối vá»›i công chúng, giúp họ hiểu và nắm má»™t cách chân thá»±c, hệ thống và sâu sắc hÆ¡n những sá»± kiện xảy ra trong xã há»™i.

Sá»± há»™i tụ về mặt kỹ thuật Ä‘ã khiến tốc Ä‘á»™ truyền phát thông tin tăng lên nhanh chóng, nhÆ°ng chất lượng ná»™i dung không cao và xem nhẹ tính khách quan của báo chí; tin, bài thiếu chiều sâu, hiện tượng đồng nhất hóa (giống nhau) khá nghiêm trọng. Hiện tượng này được thể hiện ở sá»± trùng lặp và na ná trong các bản tin, góc Ä‘á»™ tiếp cận không có Ä‘iểm Ä‘á»™t phá. Vá»›i má»™t sá»± kiện, nhÆ°ng nhiều tờ báo cùng đăng tải trên trang chủ ở góc Ä‘á»™ tiếp cận giống nhau.

Tình trạng đồng nhất hóa còn được thể hiện ở sá»± trùng lặp trong phong cách biên tập, dàn trang, cách thức bố trí giao diện, chÆ°Æ¡ng trình truyền hình; trùng lặp trong việc xác định công chúng mục tiêu và thời gian ra báo...

Hiện nay, cuá»™c cạnh tranh giữa các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông ngày càng gay gắt, các hãng truyền thông lá»›n đều lấy việc Ä‘Æ°a các bản tin Ä‘á»™c quyền vào thời Ä‘iểm sá»›m nhất làm tôn chỉ. Tuy nhiên, vì theo Ä‘uổi tính cấp thời và “Ä‘á»™c quyền” thông tin, nhiều nhà báo gần nhÆ° phải biên tập rất nhanh và chú ý rất nhiều đến kỹ xảo làm “nóng” bản tin để “câu” Ä‘á»™c giả, khán giả. Hậu quả của việc theo Ä‘uổi tốc Ä‘á»™ dẫn đến coi nhẹ tính khách quan của báo chí, Ä‘Æ°a tin thiếu chiều sâu, ná»™i dung hời hợt.

Để nâng cao năng lá»±c phát hiện, biên tập của Ä‘á»™i ngÅ© phóng viên, Ä‘á»™i ngÅ© biên tập viên của cÆ¡ quan báo chí cần được thường xuyên Ä‘ào tạo, bồi dưỡng nâng cao kiến thức, kỹ năng biên tập. Do vậy, việc đổi má»›i phÆ°Æ¡ng pháp và cách thức Ä‘ào tạo kỹ năng, nghiệp vụ biên tập ở các cÆ¡ sở Ä‘ào tạo báo chí là yêu cầu cần thiết để nâng cao trình Ä‘á»™ biên tập của Ä‘á»™i ngÅ© biên tập viên báo chí hiện nay.

Đổi má»›i về nhận thức của cÆ¡ sở Ä‘ào tạo

Hiện nay, các cÆ¡ sở Ä‘ào tạo Ä‘ang phải thay đổi nhận thức về xây dá»±ng chuẩn đầu ra của chÆ°Æ¡ng trình, môn học. Chuẩn đầu ra là quy định về ná»™i dung kiến thức chuyên môn, kỹ năng thá»±c hành, khả năng nhận thức công nghệ và giải quyết vấn đề; công việc mà người học có thể đảm nhận sau khi tốt nghiệp và các yêu cầu đặc thù khác đối vá»›i từng trình Ä‘á»™, từng ngành Ä‘ào tạo.

Sá»± cạnh tranh gay gắt của mạng xã há»™i đối vá»›i các phÆ°Æ¡ng thức thông tin truyền thống của báo chí Ä‘ã khiến môi trường Ä‘ào tạo phải chuyển mình thích ứng.

Nhà báo, phóng viên, biên tập viên hiện nay, để tồn tại được, đều cần phải thành thạo Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện chứ không chỉ chuyên biệt về má»™t loại hình báo chí nào. Vì thế, việc Ä‘ào tạo sinh viên báo chí cần phải được thá»±c hiện theo hÆ°á»›ng này, và việc xây dá»±ng chuẩn đầu ra cho sinh viên cần phải lấy xu thế Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện làm thÆ°á»›c Ä‘o(2) .

Chuẩn đầu ra kỹ năng

Kỹ năng Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện là Ä‘iều mà người học phải thành thạo khi tiến tá»›i đầu ra. Kỹ năng này có thể hiểu là việc người học thành thạo các kỹ năng riêng biệt phục vụ từng loại hình báo chí khác nhau, nhÆ°ng cÅ©ng có thể hiểu là việc nhuần nhuyá»…n đến mức có khả năng kết hợp má»™t cách Ä‘iêu luyện các kỹ năng này cùng lúc. NhÆ°ng dù là hiểu theo cách nào, để cụ thể hóa, sinh viên cần thành thục những kỹ năng dÆ°á»›i Ä‘ây:

+ Kỹ năng sản xuất tác phẩm báo chí má»™t cách Ä‘á»™c lập, ít nhất đối vá»›i ba thể loại cÆ¡ bản: tin, phóng sá»± và phỏng vấn.

+ Kỹ năng phối hợp làm việc nhóm (để tổ chức thá»±c hiện má»™t tác phẩm, chuyên đề, chÆ°Æ¡ng trình..., để há»— trợ nhau về mặt ná»™i dung, chia sẻ mối quan hệ cá nhân cho mục Ä‘ích chung).

+ Kỹ năng biên tập tác phẩm báo chí.

+ Kỹ năng phỏng vấn.

Đây là những kỹ năng buá»™c phải có trong chuẩn đầu ra của sinh viên ngành báo chí. Nói kỹ hÆ¡n, xét trên thÆ°á»›c Ä‘o Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện, để làm chủ được những kỹ năng này Ä‘òi hỏi ở người học sá»± rèn luyện ngay từ những ngày đầu bÆ°á»›c chân vào giảng đường.

Bên cạnh những kỹ năng cần có kể trên, những kỹ năng nên có đối vá»›i sinh viên báo chí khi ra trường là:

+ Kỹ năng chụp ảnh báo chí.

+ Kỹ năng sá»­ dụng phần mềm dá»±ng hình và tiếng.

+ Kỹ năng ghi âm.

+ Kỹ năng tạo dá»±ng và nuôi dưỡng mối quan hệ.

+ Kỹ năng trình bày và thuyết phục.

Nếu nhÆ° 4 kỹ năng đầu tiên là Ä‘iều kiện cần, thì 5 kỹ năng này là Ä‘iều kiện đủ để má»™t sinh viên báo chí ra trường tác nghiệp được trong mọi môi trường truyền thông. Bên cạnh việc chăm chỉ cọ sát vá»›i thá»±c tiá»…n để rèn nghề, sinh viên sẽ có cÆ¡ há»™i học hỏi và mở rá»™ng quan hệ hÆ¡n nhờ những sá»± kiện, chÆ°Æ¡ng trình, hoạt Ä‘á»™ng do chính sinh viên tổ chức thá»±c hiện

Về phẩm chất chính trị

Trong má»™t xã há»™i mà thông tin ngày càng mở và Ä‘a chiều nhÆ° hiện nay, việc xác định được và tạo ra được má»™t thái Ä‘á»™ Ä‘úng đắn cho sinh viên là Ä‘iều không dá»… dàng nhÆ°ng lại rất cấp thiết. Để nói má»™t cách lý thuyết, sinh viên cần phải có:

+ Lòng yêu nÆ°á»›c

+ Bản lÄ©nh chính trị

+ Đạo đức

+ Tinh thần phản biện xã há»™i

+ Lòng dÅ©ng cảm

+ Trách nhiệm

+ Tinh thần cầu thị, ham học hỏi

Tuy nhiên, cần ý thức rằng những thái Ä‘á»™ này chỉ có thể có được khi sinh viên luôn được thá»­ thách, rèn nghề trong quá trình học. Bởi Ä‘ây là những yếu tố chỉ có thể được bồi đắp qua thời gian và qua những va vấp trong thá»±c tế. Lý thuyết giúp định hÆ°á»›ng cho sinh viên nhÆ°ng thá»±c tiá»…n má»›i giúp họ hiện thá»±c hóa những định hÆ°á»›ng Ä‘ó. Vì thế, trong quá trình dạy và học, thầy và trò luôn cần rút ra những bài học về thái Ä‘á»™, tinh thần chuẩn má»±c của người làm báo trong Ä‘iều kiện hiện nay.

NhÆ° vậy, vá»›i những yêu cầu khắt khe về chuẩn đầu ra của ngành báo chí - truyền thông nêu trên, để đạt được kỹ năng cứng và kỹ năng mềm của biên tập viên báo chí sau 4 năm học đại học, Ä‘òi hỏi các cÆ¡ sở Ä‘ào tạo phải có phÆ°Æ¡ng thức Ä‘ào tạo phù hợp giúp người học đạt được những tri thức cần thiết.

Những yêu cầu má»›i đặt ra

Báo chí truyền thông ngày càng đứng trÆ°á»›c sá»± cạnh tranh khốc liệt do sá»± xuất hiện ngày càng nhiều đối thủ hùng mạnh: Các tập Ä‘oàn truyền thông toàn cầu, các loại hình phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông má»›i nhÆ° Internet, truyền hình cáp, Ä‘iện thoại di Ä‘á»™ng kết nối Internet...

Các cÆ¡ sở Ä‘ào tạo báo chí cần phải chuẩn bị để Ä‘ào tạo ra nguồn nhân lá»±c là các nhà báo Ä‘áp ứng được xu thế phát triển của báo chí truyền thông Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện hiện nay. Các cÆ¡ sở Ä‘ào tạo cần phải Ä‘ào tạo nhà báo tÆ°Æ¡ng lai có trình Ä‘á»™ nghiệp vụ, có tri thức và kỹ năng, biết nhiều thứ nhÆ°ng lại chuyên sâu.

Kỹ năng báo chí quan trọng hÆ¡n cả là phông kiến thức rá»™ng để làm báo, để từ Ä‘ó sinh viên biết xác định chủ đề (vấn đề gì là quan trọng cần Ä‘Æ°a ra hoặc không Ä‘Æ°a), biết tìm Ä‘úng người, Ä‘úng trọng tâm vấn đề, đặt ra Ä‘úng câu hỏi. Việc giảng dạy báo chí phải được gắn vá»›i công việc thá»±c hành cụ thể và các cuá»™c thá»±c tập tại tòa soạn và phòng tin.

Khi dạy về các loại sản phẩm báo chí nhÆ° tin tức, bài: phóng sá»±, phóng sá»± Ä‘iều tra, bình luận, ý kiến, phỏng vấn và các bài viết về phong cách cuá»™c sống; phim tài liệu, phóng sá»± chuyên đề đối vá»›i ngành truyền hình, phát thanh... sinh viên cần phải làm thá»±c hành má»™t cách nghiêm túc vá»›i tiêu chuẩn có thể đăng báo, phát sóng được. Đây chính là thể hiện phÆ°Æ¡ng thức Ä‘ào tạo chú trọng thá»±c hành đối vá»›i Ä‘ào tạo báo chí nói chung, Ä‘ào tạo biên tập viên báo chí nói riêng.

Việc phải thay đổi phÆ°Æ¡ng thức Ä‘ào tạo báo chí ở Việt Nam hiện nay là má»™t tất yếu khách quan bởi nếu nhìn ra thế giá»›i, phÆ°Æ¡ng thức Ä‘ào tạo chú trọng thá»±c hành, truyền nghề Ä‘ã được áp dụng từ lâu và trở nên rất phổ biến.

CÆ¡ sở Ä‘ào tạo nào có phÆ°Æ¡ng thức Ä‘ào tạo mềm dẻo, linh hoạt, lấy mục tiêu người học là trung tâm thì sẽ thu hút được lượng thí sinh đăng ký Ä‘ông đảo và là nguyện vọng Æ°u tiên khi đăng ký xét tuyển.

Theo ThS. VÅ© Thùy DÆ°Æ¡ng/Người làm báo

Tài liệu tham khảo:
(1) Lê Thu Hà (2015), Xu hÆ°á»›ng tiếp nhận sản phẩm báo chí của công chúng Việt Nam, Luận án tiến sÄ© báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Ná»™i, tr.95.
(2) Nguyá»…n Nga Huyền (2017): Xây dá»±ng chuẩn đầu ra cho sinh viên khoa PT-TH: Cần bám sát xu thế thời đại, Ká»· yếu HTKH Xây dá»±ng chuẩn đầu ra cho sinh viên khoa PT-TH, Học viện Báo chí và Tuyên truyền