Những kỹ năng Ä‘ó là gì? Chúng Ä‘ã giúp ích gì cho các nhà báo khi xông pha vào công tác Ä‘iều tra?... Tất cả những Ä‘iều này có thể tìm thấy những câu trả lời bất ngờ và thú vị từ những câu chuyện hậu trường tác nghiệp tại Ä‘iểm nóng của má»™t số phóng viên - nhà báo Ä‘iều tra…

Nhà báo Liên Liên - Ban Thời sá»±, Đài Truyền hình Việt Nam: “Tùy cÆ¡ ứng biến vá»›i má»—i hoàn cảnh sao cho phù hợp nhất”

Có đồng nghiệp Ä‘ã từng hỏi tôi: Thông thường những phóng viên Ä‘Æ°a tin nóng sẽ hạn chế lá»™ diện trÆ°á»›c Ä‘ám Ä‘ông, nhÆ°ng nhà báo Liên Liên thường xuyên xuất hiện trên truyền hình và được rất nhiều người biết đến, Ä‘iều Ä‘ó ảnh hưởng nhÆ° thế nào đến những lần tác nghiệp về sau? Tôi nghÄ© rằng, bên cạnh nhiều yếu tố quan trọng khác, má»—i khi thá»±c hiện đề tài phóng sá»± Ä‘iều tra, tôi luôn chọn cho mình phÆ°Æ¡ng pháp tác nghiệp phù hợp, phải phán Ä‘oán trÆ°á»›c những trường hợp sẽ xảy ra và mức Ä‘á»™ ảnh hưởng của nó. Có những lần Ä‘i tác nghiệp, tôi phải hóa trang hoàn toàn đến mức những người thân quen cÅ©ng không nhận ra. Song vá»›i nhiều lần tác nghiệp tôi tùy cÆ¡ ứng biến vá»›i má»—i hoàn cảnh sao cho phù hợp nhất.

Tôi nhá»› rõ lần thá»±c hiện phóng sá»± về những người Việt vượt biên sang Campuchia Ä‘ánh bạc. Chúng tôi tiếp cận sòng bạc đầu tiên và mang được khá nhiều thiết bị quay chụp vào bên trong. NhÆ°ng do tình hình lúc Ä‘ó căng thẳng và Ä‘iều kiện trong sòng bạc cÅ©ng rất khó để thá»±c hiện quay phim nên cả ngày hôm Ä‘ó chúng tôi không thu được kết quả gì. Tôi không bỏ cuá»™c và quyết định ngày hôm sau sẽ quay lại để hoàn thành phóng sá»±.

Lần này, để tránh nghi ngờ, tôi Ä‘ã chọn má»™t sòng bạc khác. NhÆ°ng tôi không ngờ ở Ä‘ó kiểm tra an ninh nghiêm ngặt và toàn bá»™ máy quay của người quay phim bị tịch thu, chỉ duy nhất má»™t mình tôi còn máy. Tôi giả bá»™ nghe Ä‘iện thoại, tìm cách lách qua Ä‘ám Ä‘ông vào bên trong và thành công. 

Tôi hÆ¡i chủ quan vì nghÄ© rằng người miền Nam, nhất là những người trốn sang Campuchia Ä‘ánh bạc sẽ không biết mình là ai nên không hóa trang. NhÆ°ng đến khi tôi tiến vào trong để chuẩn bị tác nghiệp, Ä‘i ngang qua má»™t người Ä‘àn ông, người Ä‘ó nhìn tôi chằm chằm sau Ä‘ó anh ta dẫn má»™t bảo vệ đến chá»— tôi. 

Nếu lúc Ä‘ó tôi bị phát hiện Ä‘em theo máy quay, sẽ có rất nhiều tình huống xấu xảy ra. Đột nhiên người Ä‘àn ông kia chỉ vào tôi và nói: “Cô kia là phóng viên đấy”. Thời Ä‘iểm nghe thấy hai chữ “phóng viên”, tôi chỉ có duy nhất má»™t cách lặng lẽ chạy khỏi Ä‘ó thật nhanh và trở về Việt Nam ngay lập tức. Điều Ä‘ó đồng nghÄ©a vá»›i việc biết rút lui Ä‘úng thời Ä‘iểm, tùy cÆ¡ ứng biến vá»›i má»—i hoàn cảnh sao cho phù hợp nhất… cÅ©ng chính là má»™t kỹ năng quan trọng để phóng viên, nhà báo tá»± bảo vệ mình khi tác nghiệp…

Phóng viên Võ Mạnh Hùng – Báo Ä‘iện tá»­ VietnamPlus: Tỉnh táo giữ “cái đầu lạnh” khi vào “Ä‘iểm nóng”

Phía sau má»—i con chữ trên mặt báo là bao vất vả, gian nan và cả những thách thức, cám dá»—, hiểm nguy, nhất là khi tìm hiểu những vụ việc nhạy cảm phải dấn thân vào Ä‘iểm nóng. Và, nếu không Ä‘am mê, dÅ©ng cảm không quyết tâm Ä‘eo bám vấn đề, không biết nhập vai, không giữ được “ngòi bút” trong sáng và “cái đầu lạnh” khi tác nghiệp, thì những tai nạn nghề nghiệp Ä‘áng tiếc có thể sẽ xảy ra.

Năm 2017, trong má»™t lần tìm hiểu về hoạt Ä‘á»™ng khai thác cát trái phép diá»…n ra rầm rá»™ cả ngày lẫn Ä‘êm ở ven sông Hồng tại khu vá»±c tỉnh HÆ°ng Yên, tôi và đồng nghiệp Ä‘ã bị má»™t nhóm xã há»™i Ä‘en Ä‘eo bám, Ä‘e dọa và cản trở tác nghiệp. Nhận thấy việc tác nghiệp không đảm bảo an toàn, tôi Ä‘ã liên hệ cho má»™t vị lãnh đạo cấp phường, Ä‘ây cÅ©ng là người mà tôi Ä‘ã “tạo mối quan hệ” trÆ°á»›c lúc xác định xâm nhập vào khu vá»±c khai thác cát trái phép để phòng khi xảy ra sá»± cố có thể liên hệ nhờ “giải cứu”. Ngay sau Ä‘ó, vị lãnh đạo phường Ä‘ã huy Ä‘á»™ng lá»±c lượng an ninh, tổ dân phố gần nhất ra can thiệp, bảo vệ, dẫn chúng tôi rời Ä‘iểm nóng.  

Má»™t tình huống khác để lại nhiều dấu ấn nhất trong quãng thời gian hÆ¡n 6 năm làm báo của tôi là, trong quá trình làm Ä‘iều tra, phản ánh về tình trạng “Vỡ trận” quy hoạch thủy Ä‘iện nhỏ tại các tỉnh miền núi phía Bắc, ngoài việc bị Ä‘e dọa, tôi còn bị má»™t doanh nghiệp ở tỉnh Hòa Bình gọi Ä‘iện ngỏ ý “mua sá»± im lặng”. Khi tôi không đồng ý sá»± thỏa thuận, đối tượng này Ä‘ã hăm dọa, lấy mối quan hệ vá»›i “ông lá»›n” và dọa sẽ kiện vá»›i những ná»™i dung vu khống, làm ảnh hưởng đến uy tín của tôi. Tuy nhiên, sau khi trao đổi vá»›i lãnh đạo Báo, những gì tôi Ä‘iều tra, ghi nhận được trong suốt gần 4 tháng trời vẫn được phản ánh, đăng tải lên báo và được cÆ¡ quan bảo vệ.

Kể ra những câu chuyện này để thấy, phóng viên Ä‘iều tra thường xuyên phải đối mặt vá»›i các mối Ä‘e dọa trong quá trình tác nghiệp. Phóng viên Ä‘iều tra về các vấn đề “nóng” cÅ©ng thường phải đối mặt trÆ°á»›c cám dá»— về vật chất khi các cÆ¡ quan báo chí, khi các nhà báo cÅ©ng phải xoay trần lo cÆ¡m áo gạo tiền.

Vì thế, Ä‘iều quan trọng vá»›i nhà báo khi Ä‘iều tra về các vấn đề phức tạp, hÆ¡n hết cần phải làm chủ được ngòi bút và vượt qua được cám dá»—. Và để có được những loạt bài Ä‘iều tra giàu hàm lượng thông tin, cÅ©ng nhÆ° tá»± bảo vệ được bản thân, trÆ°á»›c khi quyết định Ä‘iều tra, nhà báo cần phải xác định má»™t số yêu cầu nhÆ°: Phải tìm hiểu kỹ thông tin; Ä‘am mê, dÅ©ng cảm dấn thân, quyết tâm Ä‘eo bám vấn đề; biết nhập vai; chuẩn bị thiết bị ghi âm, ghi hình cần thiết; tạo dá»±ng mối quan hệ vá»›i cÆ¡ quan chức năng gần nhất, đề phòng khi xảy ra sá»± cố, rủi ro có thể nhờ can thiệp kịp thời; và má»™t Ä‘iều quan trọng nữa là cần “Ä‘iểm tá»±a” từ hậu phÆ°Æ¡ng tòa soạn.

Nhà báo Minh Đức- Báo Tiền Phong: Nhà báo phải am hiểu luật pháp

Hoạt Ä‘á»™ng của nhà báo hiện nay không được trang bị công cụ há»— trợ, trong khi Ä‘ó có những vụ việc rất phức tạp, Ä‘òi hỏi nhà báo phải thâm nhập, sá»­ dụng những kỹ năng Ä‘iều tra Ä‘á»™c lập, chẳng khác gì công an. Chính vì thế, nhà báo khi tham gia lÄ©nh vá»±c này cÅ©ng thường gặp nguy hiểm, rủi ro. Để tá»± bảo vệ bản thân, má»—i nhà báo đều cần hiểu Ä‘iều quan trọng đầu tiên Ä‘ó là rèn luyện sức khoẻ, trau dồi kiến thức, đặc biệt là am hiểu về luật pháp. Nhất là vá»›i những nhà báo viết bài Ä‘iều tra, lại càng phải cần am hiểu pháp luật. Nhiều đề tài Ä‘iều tra, ranh giá»›i giữa sai - Ä‘úng rất mong manh, do Ä‘ó nhà báo cần am hiểu luật pháp để có thể phân biệt rành mạch Ä‘úng sai trÆ°á»›c khi hành Ä‘á»™ng…

Đối vá»›i tôi, vá»›i hàng chục năm hành nghề cÅ©ng có rất nhiều ká»· niệm khi tác nghiệp, đặc biệt là có những đề tài được bạn đọc quan tâm, chia sẻ và “trao giải” bằng những lời Ä‘á»™ng viên, khích lệ nhÆ° vụ việc chặt hàng loạt cây xanh cổ thụ trên các tuyến đường Hà Ná»™i vào năm 2016. Vụ việc này thời Ä‘iểm Ä‘ó Ä‘ã khiến dÆ° luận dậy sóng, nhiều người dân bức xúc và đặt câu hỏi tại sao lại chặt bỏ “lá phổi” của thành phố mất nhiều năm má»›i có được, chặt cây xong bán cho ai? Để giải Ä‘áp thắc mắc của người dân, tôi Ä‘ã Ä‘á»™t nhập vào khu vá»±c tập kết cây xanh vừa bị triệt hạ nhằm lần tìm đường Ä‘i của những cây xanh cổ thụ. Đề phòng ngừa rủi ro, tôi Ä‘ã nghÄ© ra cách gắn camera vào chiếc diều, sau Ä‘ó lá»±a thời cÆ¡ Ä‘Æ°a diều bay vào khu vá»±c tập kết để ghi lại toàn bá»™ hình ảnh khu vá»±c tập kết gá»—.

Hoặc loạt bài về cát tặc lá»™ng hành trên sông Hồng vào các năm 2014; 2015; 2016. Để thá»±c hiện loạt bài này, tôi Ä‘ã phải cho chiếc máy ảnh vào bao cao su để tránh bị nÆ°á»›c tác Ä‘á»™ng gây hỏng hóc, gián Ä‘oạn việc ghi hình. Sau Ä‘ó tôi thuê xe ôm Ä‘i đến khu vá»±c huyện Phúc Thọ, má»™t tay ôm đồ nghề tác nghiệp, má»™t tay ôm chiếc can để làm phao, xuôi dòng sông từ địa bàn huyện Phúc Thọ Ä‘ó về tá»›i chân cầu Thanh Trì. 

Chuyến “tác nghiệp” đặc biệt này Ä‘ã giúp tôi ghi lại được rất nhiều hình ảnh quý giá, Ä‘á»™c nhất vô nhị về tình hình khai thác cát trái phép trên sông Hồng, Ä‘Æ°a vụ việc lên mặt báo và gây được nhiều sá»± chú ý của dÆ° luận. Sau khi loạt bài được đăng tải, Bá»™ Công an Ä‘ã vào cuá»™c Ä‘iều tra, bắt giữ nhiều đối tượng, thu giữ nhiều tàu thuyền liên quan đến việc khai thác cát trái phép. Tiếp Ä‘ó, năm 2017, khi Chủ tịch tỉnh Bắc Ninh bị đối tượng cát tặc nhắn tin doạ giết, dÆ° luận má»›i bàng hoàng hiểu “dÆ°á»›i lòng sông là cả thế giá»›i ngầm” về sá»± manh Ä‘á»™ng, liều lÄ©nh, tàng trữ vÅ© khí nóng của cát tặc.

Phóng viên Nguyá»…n Trường – Báo Pháp luật Việt Nam: Ngoài an toàn tác nghiệp hãy luôn đảm bảo “an toàn thông tin”

Hiện nay, chúng ta nói nhiều đến việc bảo vệ cho nhà báo khi tác nghiệp nhÆ°ng không nhiều người để ý đến việc bảo vệ, bảo mật thông tin chúng ta Ä‘ang có. Đây là má»™t vấn đề quan trọng không kém việc bảo vệ sức khỏe cho nhà báo.

Trong má»™t lần Ä‘iều tra má»™t cÆ¡ sở sản xuất thá»±c phẩm bẩn tại má»™t địa phÆ°Æ¡ng, trong ngày đầu tiên, chúng tôi Ä‘ã thu thập được má»™t số hình ảnh về quá trình sản xuất bên ngoài cÆ¡ sở. Trong tối cùng ngày, người quay phim trong ekip Ä‘ã đăng tải má»™t hình ảnh chúng tôi thu thập được lên mạng xã há»™i. Ngay lập tức, hình ảnh Ä‘ó Ä‘ã bị coppy và chia sẻ rá»™ng rãi trên mạng xã há»™i. Trong ngày hôm sau, cÆ¡ sở sản xuất trên Ä‘ã tạm ngừng hoạt Ä‘á»™ng và chúng tôi không thể tiếp cận được bên trong cÆ¡ sở này. Đề tài này của chúng tôi sau Ä‘ó Ä‘ã thất bại vì những hình ảnh thu thập được trÆ°á»›c Ä‘ó chÆ°a đủ sức thuyết phục và không được tòa soạn xét duyệt.

Thá»±c tế cho thấy, trong quá trình tác nghiệp, ngoài lãnh đạo cÆ¡ quan và đồng nghiệp Ä‘i cùng, má»™t số phóng viên thường để lá»™ thông tin, bằng chứng chúng ta Ä‘ang có cho nhiều người khác biết. Hình thức làm lá»™ thông tin thường là qua truyền miệng hoặc qua mạng xã há»™i. Điều nguy hiểm là những thông tin Ä‘ó chÆ°a được đăng tải lên báo, chÆ°a được cÆ¡ quan xét duyệt, thậm chí ná»™i dung Ä‘ó còn bao gồm cả vị trí và thời gian tác nghiệp của chính nhóm phóng viên.

Việc làm này tưởng chừng Ä‘Æ¡n giản nhÆ°ng lại ẩn chứa rất nhiều rủi ro. Bởi khi chia sẻ thông tin nÆ¡i công cá»™ng, quán cà phê, quán ăn… sẽ có nhiều người có thể nghe thấy câu chuyện của phóng viên hoặc chính người được chúng ta kể sẽ Ä‘i kể cho những người khác. Còn nếu chia sẻ trên mạng xã há»™i và để chế Ä‘á»™ công khai, sẽ có rất nhiều người đọc được thông tin chúng ta đăng tải.

Từ kinh nghiệm của những nhà báo lâu năm cùng thá»±c tế Ä‘ã trải qua, chúng tôi luôn tuân thủ nguyên tắc không tiết lá»™ thông tin mình Ä‘ang có cho người ngoài khi không cần thiết. Chúng tôi gọi Ä‘ó là “an toàn thông tin”. Đó là má»™t nguyên tắc giúp quá trình đấu tranh vá»›i cái xấu, cái tiêu cá»±c của phóng viên, nhà báo được an toàn và hiệu quả hÆ¡n.

Nhà báo Đặng Ngọc Hải - Báo Kinh tế & Đô thị: “Xây dá»±ng được lòng tin nÆ¡i cÆ¡ sở - yếu tố quan trọng để nhà báo bảo vệ được mình khi tác nghiệp”

Khi thá»±c hiện các bài viết Ä‘iều tra, bên cạnh niềm Ä‘am mê nghề nghiệp và nhiều Ä‘iều kiện quan trọng khác, Ä‘iều tiên quyết là phóng viên phải có được mối quan hệ tốt vá»›i cÆ¡ sở, có sá»± tin tưởng, há»— trợ và đồng hành của cÆ¡ sở. Đây chính là yếu tố quyết định thành bại của bài viết Ä‘iều tra.

Xin lấy ví dụ, khi tôi thá»±c hiện loạt bài viết về “Xe quá khổ quá tải cày nát những tuyến đường phía Tây Nam” Hà Ná»™i, phản ánh tình trạng xe quá khổ, quá tải hoành hành trên các tuyến đường: QL21B, TL429… Vá»›i mong muốn tìm hiểu chính xác những hành vi qua mặt cÆ¡ quan chức năng khi đăng kiểm xe tải của má»™t số DN, tôi quyết định phải thâm nhập vào những xưởng sá»­a chữa, bến bãi Ä‘á»— xe tải trong khu vá»±c. 

Nhờ có sá»± giúp đỡ của người dân địa phÆ°Æ¡ng, tôi Ä‘ã vào vai người có xe tải, thâm nhập vào các xưởng sá»­a chữa để thu thập thông tin. “CÆ¡ sở” Ä‘ã giá»›i thiệu tôi vá»›i các chủ xưởng, chủ bãi, “bảo lãnh” để tôi được tiếp xúc và tìm hiểu cặn kẽ các mánh lá»›i giúp xe tải vượt qua vòng đăng kiểm. Từ Ä‘ó tôi Ä‘ã có thông tin chính xác về việc các xe tháo lắp thùng ra sao, thuê mượn thùng kích cỡ chuẩn nhÆ° thế nào, vá»›i giá bao nhiêu để Ä‘i đăng kiểm. Hoặc chi tiết cách Ä‘á»™n nhíp, gia cố kết cấu giảm sóc nhằm giúp xe chở quá tải đến 300% mà vẫn vận hành được.

Để được cÆ¡ sở “bảo lãnh” cho thâm nhập vào những khu vá»±c nhạy cảm này, tôi Ä‘ã phải tốn khá nhiều thời gian để xây dá»±ng lòng tin. Lòng tin chính là vấn đề then chốt trong mối quan hệ vá»›i cÆ¡ sở. Người dân có tin tưởng tuyệt đối vào mục Ä‘ích công tác của phóng viên, có niềm tin vào hiệu quả bài viết, và hÆ¡n hết là tin tưởng sẽ không bị tiết lá»™ nhân thân, tránh được những phiền hà, thậm chí là nguy hiểm thì họ má»›i chấp nhận cá»™ng tác.

NhÆ°ng ngược lại, phóng viên khi tác nghiệp, nhất là trong những bài Ä‘iều tra tiêu cá»±c, cÅ©ng cần phải có sá»± lá»±a chọn phù hợp, tìm kiếm cho mình những người dân có thể tin tưởng được để chia sẻ quan Ä‘iểm và đề nghị giúp đỡ. Theo tôi, khi thâm nhập má»™t địa bàn, phóng viên Ä‘iều tra cần có thời gian âm thầm quan sát, Ä‘ánh giá nhiều đối tượng người dân, từ Ä‘ó tìm ra người phù hợp nhất để xây dá»±ng mối quan hệ thành “cÆ¡ sở” của mình. Sá»± lá»±a chọn sai lầm khi đặt lòng tin, bất kể là từ phía phóng viên hay người dân đều có thể dẫn đến thất bại của công tác Ä‘iều tra, thu thập thông tin.

​Phóng viên Hải Đăng – Báo Điện tá»­ Người Đưa Tin: “Sá»± chuẩn bị quyết định phần lá»›n thành công khi tác nghiệp”

Trong quá trình làm báo Ä‘iều tra, có những ká»· niệm Ä‘ã trở thành bài học “xÆ°Æ¡ng máu” cho tôi và đồng nghiệp sau này. Má»™t lần Ä‘i Ä‘iều tra má»™t bãi khai thác đất san lấp trái phép tại tỉnh Bắc Giang, tôi và má»™t đồng nghiệp phải lần theo dấu vết vào tận sâu bên trong bãi khai thác. Tuy nhiên, chúng tôi không thông thuá»™c địa hình, chỉ có duy nhất má»™t con đường Ä‘á»™c đạo Ä‘i vào trong bãi. Tại Ä‘ây, những đối tượng Ä‘ang khai thác đất luôn cảnh giác và đều là dân xã há»™i có máu mặt.

Sau khi thăm hỏi người dân địa phÆ°Æ¡ng, chúng tôi biết mình Ä‘ang bÆ°á»›c vào má»™t khu vá»±c vô cùng nguy hiểm, mọi thiết bị nhÆ° máy quay, máy ảnh và phÆ°Æ¡ng tiện Ä‘i lại là chiếc ô tô chúng tôi phải để lại bên ngoài.

Sau khi mượn được của nhà dân gần Ä‘ó má»™t chiếc xe máy cÅ© kỹ và 2 lồng sắt, tôi và anh đồng nghiệp hóa trang thành những người Ä‘i buôn vải, thiết bị duy nhất chúng tôi mang theo là chiếc Ä‘iện thoại có chức năng quay phim chụp ảnh. Trên đường Ä‘i sâu vào núi vắng người, chúng tôi gặp rất nhiều xe tải khai thác đất nườm nượp Ä‘i ra, các đối tượng này nhìn chúng tôi bằng ánh mắt đầy nghi ngờ. Suốt quãng đường di chuyển vào trong bãi khai thác, chúng tôi không bị phát hiện. Tuy nhiên khi vừa tá»›i trung tâm bãi và tác nghiệp được má»™t số dữ liệu về hiện trạng, máy móc, địa hình,... thì chúng tôi bị 5 thanh niên xăm trổ ra hỏi thăm. Tôi nhanh trí rút thẻ nhá»› của chiếc Ä‘iện thoại ra phòng trường hợp xấu.

Sau má»™t hồi bị tra hỏi, tôi và đồng nghiệp Ä‘ã Ä‘ánh lạc hÆ°á»›ng được các đối tượng này vá»›i lý do tìm vườn vải để thu mua và Ä‘ang bị lạc đường (địa hình Bắc Giang rất nhiều vườn vải ở khu vá»±c đồi núi cách xa đường lá»›n). Đúng nhÆ° dá»± Ä‘oán, các đối tượng Ä‘ã yêu cầu kiểm tra tÆ° trang và chiếc Ä‘iện thoại của tôi, tuy nhiên do Ä‘ã nhanh tay cất giấu chiếc thẻ nhá»› nên các đối tượng này Ä‘ã không kiểm tra được gì và thả chúng tôi ra về.

Có lẽ Ä‘ây cÅ©ng là má»™t lần Ä‘i tác nghiệp vô cùng liều lÄ©nh và đầy nguy hiểm trong sá»± nghiệp của tôi. Nhờ có sá»± hợp tác ăn ý và chuẩn bị kỹ càng nên nhóm PV chúng tôi Ä‘ã xá»­ lý được tình huống vô cùng nguy hiểm này. Tôi nhận thấy rằng sá»± chuẩn bị phÆ°Æ¡ng án tác nghiệp và tìm hiểu địa bàn tác nghiệp tốt sẽ giúp ích rất nhiều đến công việc Ä‘iều tra của PV, quan trọng hÆ¡n nữa là sá»± bình tÄ©nh khi xá»­ lý tình huống.

Theo Ngọc Lành - Nguyá»…n Mạnh/Báo Nhà báo và Công luận