Hồi còn ở quê, mùa gặt là mùa lÅ© trẻ chúng tôi thích nhất. Chỉ phải Ä‘i học má»™t buổi, buổi còn lại đứa nào nhà không có trâu bò, thì tìm đủ cách để trốn nhà theo những đứa trẻ khác trong làng Ä‘i chăn trâu. Má»—i lần nhÆ° thế chúng tôi thường chuẩn bị dụng cụ để bắt lÅ© sẻ đồng. Chúng tôi lúi húi nấp sau những đụn rÆ¡m cao ngất trên những thá»­a ruá»™ng vừa gặt xong để chờ đợi, và lao đến khi có chú chim nào Ä‘ó dính bẫy. Chú chim sợ hãi kêu loạn xạ khi bị chuyền hết tay đứa này đến đứa kia, cuối cùng đứa tợn nhất trong nhóm dành được quyền Ä‘em chú sẻ đồng về nhà để nuôi. Thế nhÆ°ng nó Ä‘ã không giữ lời hứa, giết thịt con sẻ đồng. ThÆ°Æ¡ng chim, nhiều đứa rÆ¡m rá»›m nÆ°á»›c mắt, từ Ä‘ó không bẫy chim nữa. LÅ© sẻ đồng nhận thấy sá»± an toàn cho mình nên thân thiện, hiền ngoan hÆ¡n. Chúng sà xuống những đụn rÆ¡m, đậu trên lÆ°ng trâu nhảy nhót, chúng tôi đến gần má»›i vụt bay. Má»™t cảm giác thật yên bình từ thanh âm của gió, tiếng cỏ cây, và màu nắng…

Mùa gặt lÅ© sẻ về, không hẳn chỉ để ăn lúa, mà giống nhÆ° má»™t cái hẹn vá»›i cánh đồng, vá»›i lÅ© trẻ chúng tôi.

Sau mùa gặt, khi lúa về bồ nhà, thứ được chờ đợi nhất là bữa cÆ¡m má»›i. Trong mâm cá»— cúng cÆ¡m má»›i đều có thá»±c phẩm tÆ°Æ¡i, có thể là con gà tá»± nuôi, vài lạng thịt lợn người lá»›n dậy sá»›m lên chợ huyện mua về. Nhà không có Ä‘iều kiện thì cúng Ä‘Ä©a cá rô đồng kho, bát canh cua nấu vá»›i rau tập tàng. Những con rô đồng sau mùa gặt to và vàng ruá»™m. Chúng nhảy lên Ä‘á»›p những giẻ lúa thừa trên thân rạ tạo ra tiếng Ä‘á»™ng rất vui tai. Chúng tôi bắt lÅ© cá bằng những cách khác nhau, bằng chiếc cần câu làm từ thân cây Ä‘ay khô buá»™c dây dù và lưỡi câu tá»± uốn hoặc làm ùng, làm dậy ở nÆ¡i vắng người qua lại, lÅ© cá phởn chí nhảy lên bờ và bị nhốt lại. Hồi Ä‘ó thá»±c phẩm khan hiếm thỉ Ä‘ó là những đồ ăn tá»± cung, tá»± cấp của dân làng, vụ nọ nối mùa kia nuôi chúng tôi lá»›n lên, Ä‘i xa…

Còn má»™t thứ nữa được chờ đợi sau mùa gặt, Ä‘ó là cốm. Những hạt cốm không quá thÆ¡m, cÅ©ng không xanh nhÆ° bây giờ, nhÆ°ng thấm đẫm mồ hôi người chăm cấy, mang theo sá»± chờ đợi của lÅ© trẻ trong làng. Người lá»›n giã xong, sáng mai chúng tôi Ä‘em cốm đến lá»›p mời cô giáo cùng ăn, rất tình cảm. Cốm từ gạo làng không gắn vá»›i thÆ°Æ¡ng hiệu nào cả, nhÆ°ng không thể quên. Trong ký ức của mình, bên cạnh lÅ© sẻ đồng hiền ngoan, cá rô đồng béo bá»± mùa gặt, còn có má»™t ngăn để chúng tôi dành cất những hạt cốm.

Đi học xa, rồi Ä‘i làm trên phố nhÆ°ng ký ức tuổi thÆ¡, những ká»· niệm vá»›i đồng làng vẫn không nguôi nhá»›. Nhá»› cốm, thÆ°Æ¡ng quê, năm hai vụ gặt tôi thường tìm ra ngoại ô để được sống lại thời thÆ¡ trẻ. Tôi đặt lịch vá»›i má»™t người quen ở ngoại thành để được làm nông dân vào mùa gặt, và thường dẫn lÅ© trẻ Ä‘i cùng. Chúng háo hức, nhÆ°ng không chịu được sá»± mệt nhọc. LÅ© trẻ Ä‘âu hiểu được sá»± vất vả, lo lắng của bố mẹ, ông bà chúng Ä‘ã phải Ä‘i qua những mùa lúa nhÆ° thế nào. Những cảm xúc từ khi còn là hạt giống, đến lúc gieo mầm, Ä‘Æ°a mạ ra ruá»™ng, chờ đợi tá»›i lúc cây lúa ngậm đồng, trổ bông, uốn câu, vàng hạt. Nếu không có bão lÅ© là thở phào, bằng không cả cánh đồng trắng băng trong nÆ°á»›c. Những năm bão lÅ© về sá»›m nÆ°á»›c ngập ngang ngá»±c, người lá»›n đẩy chiếc thuyền nan, dùng hái vá»›t từng bông lúa ngâm trong nÆ°á»›c Ä‘Æ°a lên thuyền, mắt đượm buồn. LÅ© trẻ chúng tôi cÅ©ng buồn. Đồng làng ngập nÆ°á»›c cÅ©ng khó để gọi lÅ© sẻ đồng về…

Cốm làng, sẻ đồng và nhiều thứ nữa trên cánh đồng làng… Sẽ thật khó để những đứa trẻ sinh ra từ làng quên Ä‘i ká»· niệm ấy. Tuy vậy, không phải Ä‘iều kiện của ai cÅ©ng có thể cho họ được sống vá»›i đồng làng, nhất là vào mùa gặt.

Tôi vẫn giữ thói quen xếp lịch cho mình, nhÆ°ng rồi công việc khiến nhiều khi thất hứa. Má»—i khi có việc Ä‘i qua cánh đồng làng tôi chỉ kịp nhìn những người nông dân gặt lúa qua kính xe loang loáng. Những nông dân hiện đại trong thời kỳ làng quê xây dá»±ng nông thôn má»›i. Họ gặt lúa bằng máy, vận chuyển lúa bằng xe, thậm chí gặt đập liên hợp ngay trên cánh đồng, chuyển lúa về nhà khi hạt Ä‘ã khô, rÆ¡m thÆ¡m cÅ©ng đốt ngay trên ngay cánh đồng sau mùa gặt. Những “làng ta thành phố, xã ta lên phường” khiến cho bá»™ mặt làng quê hiện đại hÆ¡n, nhÆ°ng cÅ©ng nao lòng.

Lâu rồi má»›i ra ngoại ô, được ngắm nhìn cánh đồng làng thỏa thuê, nhÆ°ng thật khó để tìm lại được cái cảm giác thời thÆ¡ bé. Tôi đứng Ä‘ó, giữa ràn rạt gió, kệ gió trèo vào ngóc ngách tâm hồn mình.

Ôi, Ä‘âu rồi ká»· niệm trên cánh đồng má»™t thưở!

Lam VÅ©