Những cái tên của nhân vật trong các truyện ngắn cÅ©ng là tên của dân tá»™c Mường. Cái nhìn của chị trong văn học là cái nhìn yêu mến thiết tha dân tá»™c Mường muốn phá bỏ tập tục ngá»™t ngạt, cam chịu; sá»± trăn trở vò xé trong tâm can chị là những mất mát, Ä‘au Ä‘á»›n trá»› trêu Ä‘è nặng lên cuá»™c sống của người dân tá»™c mình. Chị muốn tìm ra ánh sáng cho con đường lá»™t xác của má»™t dân tá»™c ít người nÆ¡i heo hút.

Hai mÆ°Æ¡i bốn truyện ngắn quyển 1 được Đề án bảo tồn phát huy giá trị tác phẩm văn học, nghệ thuật các dân tá»™c thiểu số Việt Nam do Nhà văn Tùng Điển làm trưởng ban và Nhà thÆ¡ Hữu Thỉnh – Chủ tịch Liên hiệp các Há»™i văn học nghệ thuật Việt Nam làm cố vấn vừa ấn hành khẳng định tên tuổi và vị trí của chị trên văn Ä‘àn Việt Nam.

Tôi miên man mấy ngày Ä‘êm vá»›i những cái têntruyện: NÆ°á»›c mắt của Ä‘á, Âu mậy, Suối lạnh, Bài Xường ru từ núi, Quả còn, Thằng Chính ngốc, CÆ°á»›i chay, Má»™t ná»­a của người Ä‘àn bà và tôi đọng lại, chìm đắm vá»›i truyện ngắn Gốc gá»™i xù xì. Câu chuyện xảy ra ở má»™t gia Ä‘ình người dân tá»™c Mường. Gia Ä‘ình có bốn người, người cha mất sá»›m do nhiá»…m chất Ä‘á»™c da cam ở chiến trường. Còn lại ba người phụ nữ là mẹ và hai con gái. Người con gái đầu tên Sun trắng trẻo, xinh đẹp nhất Mường Vang:Nét mặt thanh tú, cái mÅ©i thẳng, cái miệng tÆ°Æ¡i và Ä‘ôi môi đỏ thắm của chị không theo năm tháng mà nhạt nhòa Ä‘i. Da chị vẫn trắng, nhất là khi chị chải đầu, tóc chị xõa ra dài tá»›i chấm sàn làm cho tôi thích mê. Người con gái Mường Vang đẹp nhÆ° thế, nhÆ°ng bạc phận. Chị bị má»™t gã trai miền xuôi cám dá»—, ăn ở vá»›i nó có thai rồi nó biến mất. Chị Ä‘au Ä‘á»›n quằn quại, nhiều lúc muốn ăn lá ngón để chết. NhÆ°ng rồi nghÄ© đến đứa con trong bụng, chị bình tÄ©nh và sinh ra thằng cu Hạnh: Thằng Hạnh bé con trở thành mặt trời nhỏ của mẹ tôi. Nó Ä‘em lá»­a từ Mường Trời về nhóm vào cái bếp khách Ä‘ã tàn tro trong cái sàn nhà trống trải, xiêu vẹo của chúng tôi vào má»™t Ä‘êm sÆ°Æ¡ng muối giá buốt. Trong nhà có thêm đứa trẻ nhÆ° có thêm lá»­a ấm.

NhÆ°ng cái Ä‘au Ä‘á»›n nhất của gia Ä‘ình người Mường này là người con gái thứ hai. Cha chị Ä‘i chiến đấu ở chiến trường bị nhiá»…m chất Ä‘á»™c da cam. Cha chết còn để lại di chứng cho người con gái thứ hai. Khi mẹ sinh ra chị - má»™t người con gái dị tật, không có môi trên, mÅ©i mãi chỉ là hai cái lá»— rá»™ng hoác, Ä‘en ngòm. Mẹ và chị bị bao tiếng nhiếc móc, ỉ eo của người trong bản. Khi Ä‘ã lá»›n, má»™t ngày bất ngờ chị nhìn thấy hình mình trong cái sành Ä‘á»±ng nÆ°á»›c ở sàn chồ, chị hốt hoảng chạy thục mạng vào rừng nhÆ° má»™t con thú hoang. Chị chạy thục mạng vào rừng sâu cho đến khi gặp má»™t gốc cây gá»™i xù xì thì dừng lại, Ä‘au Ä‘á»›n và kiệt sức. Cây gá»™i già, to Ä‘ùng Ä‘ã rá»—ng ruá»™t, trên mình đầy những u trếu là nÆ¡i tá túc của người con gái Mường tật nguyền. Tác giả cho hai cái xấu gặp nhau, nÆ°Æ¡ng tá»±a vào nhau giữa rừng sâu, tưởng nhÆ° không ai biết. NhÆ°ng ngòi bút nhân văn của Hà Thị Cẩm Anh mở ra Ä‘oạn kết có hậu. Má»™t chàng trai Mường vô tình nhìn thấy chị tắm suối, thân hình trắng trẻo, xinh đẹp Ä‘ã theo dõi và đến má»™t ngày anh Ä‘Æ°a chị Ä‘i bệnh viện tỉnh chữa lại khuôn mặt, vá lại cái môi hàm ếch và cÆ°á»›i chị làm vợ, Ä‘em lại hạnh phúc cho chị.

Lấy nhân vật tôi để dẫn chuyện, vá»›i mạch văn giản dị, ngôn ngữ đặc trÆ°ng dân tá»™c Mường, Hà Thị Cẩm Anh mang đến cho người đọc má»™t câu chuyện cảm Ä‘á»™ng, má»™t sá»± hy sinh mất mát, Ä‘au Ä‘á»›n và má»™t chân trời má»›i mở ra cho những số phận éo le, bất hạnh bằng chính sá»± nhận thức về cuá»™c sống, bằng sá»± quật cường phá bỏ mọi rào cản, kỳ thị mà vÆ°Æ¡n tá»›i hạnh phúc.

Truyện ngắn Nhà sàn cÅ© kỹ cÅ©ng lấy chất liệu và cảm hứng ở Mường Ống, huyện Si Dồ.

Nhân vật Hà Thị Cẩm Anh chọn để miêu tả là má»™t chàng trai Mường tên Thà, Thà lá»›n lên cùng vá»›i rừng, vá»›i núi, vá»›i người Mường. Anh chăm chỉ làm ăn, giúp người Mường cùng làm ăn để bá»›t nghèo, bá»›t khổ. Anh có nhà biệt thá»± ở phố huyện, có nhiều sá»± yêu mến của người bản, có lòng tin và sá»± kỳ vọng nhiều ở người cha. NhÆ°ng rồi má»™t cÆ¡n gió Ä‘á»™c thổi vào người anh, anh nghiện ma túy đến mức bán hết sạch. Anh trắng tay và Ä‘au Ä‘á»›n trở về bản, về rừng để chết. NhÆ°ng cha anh và người Mường không kỳ thị, ghét bỏ mà cả bản chung tay cứu anh. Anh được trở về má»™t chàng trai Mường tên Thà. Hãy xem má»™t trích Ä‘oạn:

“Rất nhanh, Thà thọc tay vào túi áo, lôi nắm lá ngón ra. Ông Phần giật nảy mình, hai mắt trợn trừng khi nhìn thấy Thà tống gọn cả nắm lá ngón vào mồm nhai ngấu nghiến. CÅ©ng nhanh bằng má»™t cái chá»›p mắt, ông túm vá»™i lấy cằm Thà bóp thật mạnh. Tình thÆ°Æ¡ng con, sức mạnh cuối cùng của người lính đặc công già dồn cả vào những ngón tay dăn deo. Thà Ä‘au Ä‘á»›n quằn quại nhÆ°ng không nuốt hết được nắm lá ngón. Ông Phần thò tay vào miệng Thà móc những cái lá Ä‘á»™c Ä‘ó ra, rồi cÅ©ng nhanh nhÆ° cắt ông ấn nhẹ bàn tay vào ngá»±c Thà, làm Thà nẩy mình lên rồi nôn thốc nôn tháo. Ông Phần ôm lấy Thà vừa khóc, vừa đặt con trai nằm gối đầu lên bậu cá»­a vóng...”.

Vá»›i trái tim nhân hậu của má»™t nhà văn người dân tá»™c Mường, ngòi bút của chị dẫn dắt ta về má»™t bản Mường vá»›i tình làng, nghÄ©a bản đầy thÆ°Æ¡ng yêu. Má»—i bếp lá»­a của bản đều Ä‘óng góp má»™t chút, người tháo những chiếc nhẫn, cái khuyên, vòng bạc, người mở ví bỏ vào trong những đồng tiền còn Æ°á»›t đẫm mồ hôi. Già làng Bùi Văn Quý thì dắt hẳn má»™t con trâu buá»™c vào gầm sàn nhà ông Phần, góp cho thằng Thà trả nợ. Ông nói “Người Đồng Chan không bao giờ bỏ vợ, con, cháu của mình. Hôm nay bên đống lá»­a thiêng mà người Đồng Chan Ä‘ã đốt lên, ta muốn nói má»™t lời, nếu không có chuyện Ä‘á»™ng rừng, Ä‘á»™ng đất, Ä‘á»™ng trời nhÆ° hôm nay thì các bếp ở Đồng Chan cÅ©ng không phải bận lòng. Bếp nào, lá»­a Ä‘ó... NhÆ°ng má»—i khi Đồng Chan xảy ra việc lá»›n thì các bếp đều phải chung lo” .

Càng đọc càng thấy ngôn ngữ biểu đạt của Cẩm Anh thật mạch lạc, rất bản địa, lời văn cứ trong veo, hấp dẫn và má»—i chuyện lại sáng lên má»™t tâm hồn Mường thiện tâm, thiện chí.

Đọc truyện ngắn Má»™t ná»­a của người Ä‘àn bà cÅ©ng vậy. Má»™t khung cảnh Mường, má»™t thế giá»›i Mường cứ hiện lên những mảnh đời Ä‘au Ä‘á»›n, éo le, nhức nhối. Chín truyện ngắn trong tập là chín bông hoa rừng, má»—i bông hoa má»™t tình yêu. Tình yêu núi, yêu rừng, thiên nhiên của chị không xa lạ gì, chỉ là những con suối, khóm rừng, mái nhà sàn, con nÆ°á»›c mà sao đọc lên ta cứ thấy rÆ°ng rÆ°ng, chờn vờn trong tình thÆ°Æ¡ng, ná»—i nhá»›. Quả thật, không có đất Mường sẽ không có Cẩm Anh. NhÆ°ng không có những giọt mồ hôi và nÆ°á»›c mắt Æ°á»›t đẫm các trang viết thì cÅ©ng không có má»™t nhà văn trung thá»±c, thẳng thắn lên án cái ác, cái xấu; tôn vinh cái đẹp của dân tá»™c mình lung linh đến thế.

Hàng loạt giải cao của Há»™i Nhà văn, Há»™i Văn học nghệ thuật các dân tá»™c thiểu số, của các ngành, các tỉnh trao cho nhà văn Hà Thị Cẩm Anh cứ nhÆ° người Mường Vang thu hái ngô lúa Ä‘em về chất đầy gác, đầy sàn, đầy cả kho ở ngoài sân vậy. Già làng nói: Cẩm Anh là má»™t bông hoa rừng lúc nào cÅ©ng lấp lánh. Nó là con của Mường ta mà.

Theo Trần Đàm/Báo Thanh Hóa Ä‘iện tá»­