Tin giả và câu chuyện triệt hạ thÆ°Æ¡ng hiệu quốc gia, “Ä‘ánh” các doanh nghiệp có chủ Ä‘ích từ sá»± chắp cánh của mạng xã há»™i, sá»± góp sức của truyền thông bẩn, từ KOLs (tạm gọi là người định hÆ°á»›ng dÆ° luận Ä‘ám Ä‘ông) “mÅ© Ä‘en”... được nhà báo Phạm Nguyá»…n Toan - Tổng biên tập Tạp chí Ä‘iện tá»­ Bất Ä‘á»™ng sản Việt Nam (Reatimes.vn) Ä‘ánh giá, phân tích thẳng thắn trong cuá»™c trò chuyện vá»›i báo Nhà báo & Công luậnDoanh nghiệp là má»™t trong những “nạn nhân” chịu tác Ä‘á»™ng lá»›n nhất

+ ThÆ°a ông, quá nhiều tin tức giả (fake news) về hoạt Ä‘á»™ng của doanh nghiệp, hoặc liên quan doanh nghiệp Ä‘ang tràn lan trên mạng xã há»™i. Ông Ä‘ánh giá nhÆ° thế nào về thá»±c trạng này?

- Chuyện quả Ä‘úng là nhÆ° thế. Vài tuần trÆ°á»›c gia Ä‘ình tôi có về thăm bố tôi, ông bảo, “chúng mày đừng cho trẻ con uống sữa Vinamilk nữa, toàn sữa Tàu”. Tôi hỏi “Ai bảo bố thế” thì ông nói là “báo mạng viết đầy”. Tôi có giải thích vá»›i ông rằng Ä‘ó là tin giả, tin suy diá»…n nhÆ°ng ông vẫn nhất quyết tin vào “báo mạng” chứ không tin vào ông con “làm báo nhà nÆ°á»›c” của mình. Tôi hiểu rằng, có hàng triệu người trên nÆ°á»›c mình Ä‘ang tin vào tin giả nhÆ° cách mà bố tôi Ä‘ang tin bởi ông là má»™t cán bá»™ về hÆ°u, có học thức cao mà còn tin nhÆ° thế.

CÅ©ng dá»… hiểu thôi, bởi tin giả luôn “dá»… tin hÆ¡n tin thật”, bởi nó luôn là những thứ nóng, hấp dẫn, phần Ä‘a mang tính tiêu cá»±c (thứ mà con người luôn có tâm lý tìm kiếm, tiếp nhận), nó là thứ vÅ© khí Ä‘ánh thẳng vào cảm xúc má»—i người và lại được mạng xã há»™i “chắp cánh”. 

Trở lại vá»›i câu hỏi của bạn, thá»±c sá»±, vấn nạn tin giả hiện nay Ä‘ang là mối nguy cÆ¡ toàn cầu. Ở má»™t góc Ä‘á»™ nào Ä‘ó, theo tôi nó còn nguy hiểm hÆ¡n cả nạn hàng giả. Vì hàng giả thì gây thiệt hại cho từng người và khó gây hại hÆ¡n khi người ta phải mất tiền mua nó; còn tin giả có thể gây “thÆ°Æ¡ng tích hàng loạt” má»™t cách rất nhanh và rá»™ng vì nó được lan truyền trên mạng và... miá»…n phí!

Tin giả tác Ä‘á»™ng và có ảnh hưởng tiêu cá»±c tá»›i mọi lÄ©nh vá»±c của đời sống xã há»™i, trong Ä‘ó, theo tôi, doanh nghiệp chính là má»™t trong những “nạn nhân” chịu tác Ä‘á»™ng lá»›n nhất. Không biết Ä‘ã có thống kê nào chÆ°a, nhÆ°ng có lẽ, hiện nay, má»—i năm các doanh nghiệp trên thế giá»›i Ä‘ang phải chịu thiệt hại hàng chục, thậm chí hàng trăm tá»· USD về vấn nạn tin giả. Đơn cá»­ nhÆ° vụ Vinamilk vừa qua thôi, từ khi xuất hiện tin doanh nghiệp này nhập “sữa Tàu” về làm sữa học đường thì cổ phiếu của họ Ä‘ã giảm hàng chục nghìn tá»· đồng. Đó là chÆ°a kể sá»± giảm sút về uy tín thÆ°Æ¡ng hiệu.

+ Tình trạng giả mạo tin tức còn được đẩy lên đến mức cao hÆ¡n khi người tạo, Ä‘Æ°a tin giả lập cả fanpage giả mạo doanh nghiệp. Thậm chí còn có cả sá»± dẫn dắt của KOLs (tạm gọi là người định hÆ°á»›ng dÆ° luận Ä‘ám Ä‘ông)?

- Có thể nói, rất nhiều các tin giả, tin suy diá»…n về doanh nghiệp là những tin có chủ Ä‘ích, xuất phát từ các mâu thuẫn nảy sinh trong hoạt Ä‘á»™ng hoặc cạnh tranh không lành mạnh. Khi Ä‘ã là tin giả có chủ Ä‘ích, được lên kế hoạch ná»™i dung và lan tỏa bài bản, nhất là lại được các KOLs dẫn dắt thì hậu quả sẽ rất khôn lường nếu doanh nghiệp không chủ Ä‘á»™ng và không có kinh nghiệm ứng phó. Hằng ngày chúng ta có thể bắt gặp trên mạng xã há»™i hàng nghìn thông tin nói xấu doanh nghiệp vá»›i nhiều hình thức khác nhau; thậm chí có cả Fanpage lập ra chỉ để “Ä‘ánh” vào má»™t doanh nghiệp/thÆ°Æ¡ng hiệu nhất định. Họ lợi dụng “tâm lý Ä‘ám Ä‘ông” để kích Ä‘á»™ng, gây nhiá»…u loạn thông tin; nói xấu sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp đối thủ cạnh tranh trên thÆ°Æ¡ng trường. Ở Ä‘ây, chúng ta ít thấy sá»± góp ý, phê bình có thiện chí.

Khi “người ta” chủ Ä‘á»™ng cấp tin giả thì cÅ©ng “khó đỡ” lắm

+ Câu chuyện của Vinamilk, có không ít KOLs trên mạng xã há»™i làm tin ngụy tạo, bịa đặt, dẫn dắt cách hiểu sai lạc cho nhiều người tiêu dùng. Những kiểu tin giả triệt hạ thÆ°Æ¡ng hiệu quốc gia nhÆ° thế cho thấy tin giả mà ảnh hưởng thật. Trong câu chuyện này, vai trò của người làm báo, đặc biệt là nhà báo viết về kinh tế nhÆ° thế nào thÆ°a ông?

- Tiện bạn nhắc về KOLs nên tôi xin chia sẻ má»™t chút số liệu tập hợp được, thế này: Hiện có khoảng 86% các nhà tiếp thị Ä‘ang thá»±c hành tiếp thị KOLs dÆ°á»›i nhiều hình thức; 48% nhà tiếp thị có kế hoạch tăng ngân sách tiếp thị qua KOLs; có 92% người tiêu dùng tin tưởng các đề xuất từ ​​bạn bè, gia Ä‘ình và KOLs và hiện có 74% người tiêu dùng sá»­ dụng phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông xã há»™i để Ä‘Æ°a ra quyết định mua hàng...

Kể thế để thấy vai trò quan trọng của KOLs trong chiến lược truyền thông tiếp thị của doanh nghiệp. Và kể thế cÅ©ng để thấy, nếu xuất hiện KOLs “mÅ© Ä‘en” thì tình trạng sẽ nguy hiểm cho doanh nghiệp đến nhường nào. Bên cạnh những mặt tích cá»±c, trong thá»±c tế truyền thông hiện nay, Ä‘ã xuất hiện hiện tượng các KOLs liên minh vá»›i nhau và “nhận đặt hàng” từ cá nhân, tổ chức/doanh nghiệp này để triệt hạ thÆ°Æ¡ng hiệu, doanh nghiệp khác (về mặt truyền thông), bất chấp dẫm đạp lên sá»± thật. Mọi người hay Ä‘ùa là muốn làm việc nhàn nhã mà kiếm nhiều tiền thì chỉ cần ngồi ở nhà vá»›i má»™t chiếc máy tính cá»™ng thêm chút năng khiếu bịa chuyện sao cho hấp dẫn. Họ khÆ¡i gợi những cảm xúc tiêu cá»±c, lạm dụng chữ nghÄ©a và quyền lá»±c bàn phím để tìm cách Ä‘iều hÆ°á»›ng dÆ° luận; tấn công doanh nghiệp nhằm trục lợi... CÅ©ng xin chia sẻ là không chỉ Vinamilk nhÆ° bạn nhắc tá»›i Ä‘âu, rất nhiều những doanh nghiệp lá»›n tại Việt Nam hiện nay Ä‘ang phải chịu “búa rìu”, chịu thiệt hại nặng nề từ tin giả, từ truyền thông bẩn, từ KOLs “mÅ© Ä‘en”.

Còn về phía những người làm báo, trách nhiệm của chúng ta nhiều lắm: Phải đấu tranh vá»›i tin giả; phải tăng Ä‘á»™ hấp dẫn và lan tỏa của tin thật; phải đồng hành cùng doanh nghiệp trong vấn đề bạch hóa thông tin và đặc biệt là đừng... làm giả tin! (cười). Chúng ta Ä‘ang bàn về tác hại của tin giả vá»›i doanh nghiệp, nên tôi cÅ©ng muốn nói thật, các doanh nghiệp hiện nay Ä‘ang rất lúng túng về việc đối phó vá»›i tin giả. Trong thế giá»›i siêu phẳng về thông tin nhÆ° hiện nay, chúng ta buá»™c phải luyện cho mình tác phong phản ứng cá»±c nhanh và thái Ä‘á»™ minh bạch. Thường thì tin giả, tin suy diá»…n về doanh nghiệp đều xuất phát từ những vụ việc, vấn đề cụ thể và cÅ©ng thường... có thật (về hiện tượng) nhÆ°ng không được doanh nghiệp minh bạch hóa nên Ä‘ã tạo cÆ¡ há»™i để “thiên hạ” bé xé ra to, thậm chí bôi Ä‘en, hạ nhục. Doanh nghiệp thường hay kêu ca khi Ä‘ã bị bôi xấu nhÆ°ng nói thật sẽ chẳng ai có thể “cứu” các bạn khi các bạn thích che giấu, thỏa hiệp hÆ¡n là chủ Ä‘á»™ng lên tiếng để cứu mình!

+ Tôi e ngại rằng, có thể tin giả lại phát tán từ chính những người làm báo. Chẳng hạn lÄ©nh vá»±c kinh tế, nếu những kiến thức về thị trường kém, những bài viết chÆ°a kiểm chứng, những câu chuyện chỉ má»™t ná»­a sá»± thật... Phải chăng, trÆ°á»›c khi lên tiếng phản đối tin giả, người làm báo hãy “làm sạch” chính mình, ông nghÄ© sao về Ä‘iều này?

- Có mấy khía cạnh, má»™t là ở phía các cÆ¡ quan báo chí, tôi nghÄ© không tòa soạn nào lại chủ Ä‘á»™ng và “cả gan” tung ra tin giả cả. Có chăng là bị “Ä‘ánh bẫy” để cung cấp tá»›i Ä‘á»™c giả thông tin “không chính xác” thôi. NhÆ°ng thế Ä‘ã là đủ “chết” rồi. Chính chúng tôi cÅ©ng bị vài lần. May là hậu quả không nặng lắm. Khi “người ta” Ä‘ã chủ Ä‘á»™ng để cấp tin giả cho mình thì cÅ©ng “khó đỡ” lắm; toàn tin hấp dẫn và “Ä‘áº§y đủ hồ sÆ¡”; giống nhÆ° má»™t cô gái định “cÆ°a” má»™t chàng trai ấy, khó thoát (cười).

Vì chuyện này mà tại sao bên cạnh khái niệm “tin giả” mà bạn hỏi, tôi hay dùng thêm khái niệm “tin suy diá»…n”. Nhà báo mình, cảm xúc, cảm tính quá sẽ dá»… suy diá»…n; thiếu kiến thức chuyên sâu là cÅ©ng dá»… suy diá»…n; vá»™i vàng, áp lá»±c chạy theo trend, theo tâm lý Ä‘ám Ä‘ông cÅ©ng dá»… suy diá»…n; đặc biệt là nếu nhận “đặt hàng” thì suy diá»…n là... “phÆ°Æ¡ng cách an toàn nhất” nên càng suy diá»…n. Hậu quả của tin suy diá»…n nặng nề, nguy hiểm không kém gì tin giả. Và tin suy diá»…n xuất hiện trên báo chí nhiều hÆ¡n rất nhiều lần tin giả.

Chúng ta đều biết, có rất nhiều anh em nhà báo nhà mình cÅ©ng đồng thời là những KOLs trên mạng xã há»™i. Tôi nghÄ© Ä‘ây là Ä‘á»™i ngÅ© rất quan trọng để Ä‘iều chỉnh thông tin, đấu tranh vá»›i tin giả. Và cuối cùng, tôi nghÄ©, đấu tranh vá»›i tin giả là trách nhiệm của toàn xã há»™i, trong Ä‘ó, nhà báo giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Quan trọng vì chúng ta là những người giữ vai trò chủ đạo, chủ Ä‘á»™ng để sản xuất ra... tin thật, phản bác lại tin giả và Ä‘ôi khi là đấu tranh vá»›i chính “đồng nghiệp” của mình.

+ Vâng, xin trân trọng cảm Æ¡n ông!

Theo: Vân Nguyá»…n/ Báo Nhà báo và Công luận