Nhờ phÆ°Æ¡ng thức thông tin năng Ä‘á»™ng, phát thanh có khả năng Ä‘Æ°a người nghe tá»›i gần hÆ¡n vá»›i sá»± kiện, nhân vật, được hòa mình, cảm nhận đầy đủ về sá»± kiện, nhân vật Ä‘ó ngay lập tức.

Kênh truyền thông quan trọng

Mức Ä‘á»™ nhanh nhạy của phát thanh Ä‘ược Ä‘ánh giá là “có thể tức khắc Ä‘Æ°a thính giả của mình tá»›i bên kia đường phố, thành phố, đất nÆ°á»›c hay thế giá»›i. Phát thanh có thể phát tin từ hiện trường má»™t sá»± kiện quan trọng trong khi nhóm làm chÆ°Æ¡ng trình truyền hình còn Ä‘ang Ä‘i lấy thiết bị “truyền hình trá»±c tiếp”, còn phóng viên báo viết vẫn Ä‘ang ghi chép. Sẽ còn phải chờ thêm nhiều phút nữa trÆ°á»›c khi người ta có thể xem được trên truyền hình, và nhiều giờ nữa đọc trên báo viết”(1) . Chính bởi những Æ°u thế này, phát thanh ngày nay được coi là kênh truyền thông có vai trò quan trọng hàng đầu trong đời sống hiện đại.

Tuy nhiên, sá»± lên ngôi của các loại hình báo chí má»›i và mạng xã há»™i ngày nay Ä‘ang tạo ra thế cạnh tranh khốc liệt giữa các loại hình báo chí. Đặc biệt, vá»›i đặc trÆ°ng nhanh, rá»™ng và phạm vi tÆ°Æ¡ng tác Ä‘a chiều, không phân biệt không gian và thời gian, mạng xã há»™i thá»±c sá»± Ä‘ang là má»™t “gã khổng lồ” có ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ tá»›i đời sống con người ở mọi quốc gia.

Các Æ°u thế của phát thanh giờ Ä‘ây không còn là Ä‘á»™c quyền trÆ°á»›c sá»± lên ngôi và có phần lấn lÆ°á»›t của mạng xã há»™i trên nền tảng công nghệ số.

Đêm nhạc trá»±c tuyến về Phòng, chống dịch Covid-19 của Đài Tiếng nói Việt Nam ngày 21/4/2020

Trong ká»· nguyên bùng nổ thông tin hiện nay, phát thanh không thể bằng lòng vá»›i hào quang trong quá khứ. Để tồn tại và phát triển, phát thanh ngày nay buá»™c phải đổi má»›i trên nhiều phÆ°Æ¡ng diện. Ngoài các yếu tố quan trọng hàng đầu là nâng cao chất lượng ná»™i dung thông tin, đổi má»›i hình thức và phong cách thể hiện..., phát thanh cần má»™t hệ thống trang thiết bị hiện đại, đồng bá»™ theo chuẩn quốc tế.

Để đến được vá»›i thính giả, ngoài việc đầu tÆ° về phÆ°Æ¡ng tiện kỹ thuật để có sóng trong, sóng khỏe, chất lượng âm thanh tốt, phát thanh cần tạo ra khả năng tiếp cận công chúng má»™t cách nhạy bén, ở Ä‘âu có thông tin, ở Ä‘ó có phát thanh. Sá»± phát triển của Internet và công nghệ số Ä‘ã làm thay đổi căn bản thói quen tiếp nhận của công chúng.

Nếu nhÆ° trÆ°á»›c Ä‘ây, Ä‘ài phát thanh từ chá»— quyết định cho thính giả nghe gì, nghe khi nào và nghe nhÆ° thế nào, thì nay thính giả là người chủ Ä‘á»™ng, kiểm soát, lá»±a chọn cái mình muốn nghe, thời Ä‘iểm nghe, không gian nghe. Vì vậy, ngoài chiếc radio truyền thống, phát thanh cần phải xuất hiện trên nền tảng Internet, trên các thiết bị di Ä‘á»™ng phổ biến nhÆ° Ä‘iện thoại thông minh và các thiết bị cầm tay thông dụng khác.

Phát thanh ngày nay không thuần túy chỉ là nghe, mà cần Ä‘áp ứng nhu cầu của công chúng dÆ°á»›i nhiều dạng thức, nhiều loại hình truyền thông khác nhau gồm: video, audio, văn bản, phát trá»±c tiếp liên tục 24/7, Internet, podcast, mobile để tạo ra ảnh hưởng lá»›n nhất và rá»™ng rãi nhất. Công nghệ Ä‘óng vai trò hết sức quan trọng trong ká»· nguyên số của phát thanh hiện đại.

Phát thanh kỹ thuật số

Thá»±c tế những năm qua, phát thanh thế giá»›i Ä‘ã và Ä‘ang chuyển nhanh sang công nghệ số DAB (Digital Audio Broadcasting). Theo bà Woro Indah Widiastuti, Giám đốc Bá»™ Công nghệ Thông tin và Truyền thông Indonesia, ngay từ những năm đầu của thế ká»· XXI, Chính phủ Indonesia Ä‘ã xác định, không thể chỉ dá»±a vào phát thanh Ä‘Æ¡n thuần mà phải phát triển phát thanh kỹ thuật số.

Vì thế ngay từ năm 2006, Chính phủ Indonesia Ä‘ã thành lập má»™t nhóm phát triển phát thanh kỹ thuật số và phát sóng thá»­ nghiệm đầu tiên ở Jakarta, sau Ä‘ó phát triển rá»™ng ra toàn quốc, tiến tá»›i thay đổi dần dịch vụ analog sang kỹ thuật số(2) .

Xu hÆ°á»›ng của người nghe trên thế giá»›i không còn phụ thuá»™c vào các kênh radio phát qua sóng AM, FM truyền thống. Nhận thức được xu hÆ°á»›ng tất yếu này, tháng 1/2017, Na Uy là nÆ°á»›c đầu tiên trên thế giá»›i chính thức khai tá»­ phát thanh qua sóng FM, nhằm vào mục tiêu chuyển 100% sang công nghệ số.

Sau Na Uy, dá»± báo sẽ có nhiều nÆ°á»›c từng bÆ°á»›c dừng phát sóng FM để chuyển sang phát sóng số. Lý do của sá»± chuyển đổi này là chất lượng âm thanh số tốt hÆ¡n, tích hợp và đồng bá»™ hóa được radio vá»›i các loại hình truyền thông khác nhÆ° chạy text, hình ảnh, web; khả năng phát podcast, chi phí vận hành rẻ hÆ¡n nhiều so vá»›i phát sóng truyền thống (trường hợp ở Na Uy là rẻ hÆ¡n 8 lần). Na Uy Æ°á»›c tính, các Ä‘ài phát thanh sẽ tiết kiệm được hÆ¡n 200 triệu kroner, tÆ°Æ¡ng Ä‘Æ°Æ¡ng 23,5 triệu USD/năm bằng cách dừng phát thanh FM.

Tại Há»™i thảo Báo chí quốc tế vá»›i chủ đề: Báo chí Việt - Lào trong ká»· nguyên truyền thông số (ngày 26/7/2019), PGS,TS Nguyá»…n Thế Ká»·, Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam khẳng định: “Xu hÆ°á»›ng số hóa là không thể đảo ngược trong tiến trình phát triển hiện nay của thế giá»›i. Và báo chí, truyền thông - vá»›i tÆ° cách là má»™t ngành nghề, luôn tiếp xúc sá»›m nhất, phản ứng nhanh nhạy nhất vá»›i mọi biến Ä‘á»™ng xã há»™i, Ä‘Æ°Æ¡ng nhiên, không thể thoát ra ngoài quỹ đạo của sá»± phát triển này. Trong Ä‘ó, báo chí truyền thống, bao gồm phát thanh, truyền hình, báo in... là lÄ©nh vá»±c chịu tác Ä‘á»™ng sâu sắc nhất”(3) .

Thá»±c tế cho thấy, việc ứng dụng công nghệ số vào phát thanh hiện đại là má»™t bÆ°á»›c tiến quan trọng, cho phép các Ä‘ài phát thanh giải quyết được nhiều bất cập, giảm chi phí khai thác, tăng nguồn thu vá»›i các dịch vụ gia tăng, Ä‘em lại nhiều lợi ích về hiệu suất quang phổ và chất lượng âm thanh.

Trong vấn đề chia sẻ thông tin, công nghệ số mở ra khả năng lÆ°u trữ lá»›n, việc sá»­ dụng và phát hành những tài liệu nghe nhìn tốt hÆ¡n từ bá»™ phận lÆ°u trữ của các Ä‘ài phát thanh. Kỹ thuật số là giải pháp tối Ä‘a hóa những giá trị của phát thanh, thông qua các cÆ¡ chế trao đổi số hóa khác nhau có thể tạo ra nguồn thu và ảnh hưởng lá»›n.

Giải pháp có tính Ä‘á»™t phá

Mặc dù có nhiều Æ°u Ä‘iểm, nhÆ°ng phát thanh số ở Việt Nam vẫn chÆ°a phát triển mạnh vì liên quan đến công nghệ, chi phí ban đầu và công tác quản lý. Tại Việt Nam hiện nay, phát thanh FM vẫn Ä‘ang được sá»­ dụng cho công tác tuyên truyền ở nhiều địa phÆ°Æ¡ng, nhất là các vùng sâu, vùng xa.

Để nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt Ä‘á»™ng và tăng cường công tác quản lý ngành phát thanh - truyền hình trong tình hình má»›i, ngày 16/2/2009 Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ Ä‘ã ký Quyết định Số 22/2009/QĐ-TTg, phê duyệt Quy hoạch truyền dẫn, phát sóng phát thanh, truyền hình đến năm 2020.

Theo Ä‘ó, đến năm 2020 công nghệ số sẽ được áp dụng rá»™ng rãi trong truyền dẫn, phát sóng phát thanh. Phấn đấu Ä‘a số các há»™ gia Ä‘ình ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo có nhu cầu, được cung cấp thiết bị thu các kênh chÆ°Æ¡ng trình phát thanh kỹ thuật số vá»›i giá cả phù hợp. Để đạt được các mục tiêu trên, Chính phủ Ä‘ã đề ra 6 giải pháp trọng tâm cho hệ thống phát thanh ở Việt Nam là:

- Nâng cao và thống nhất nhận thức, đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền;

- Hoàn thiện các cÆ¡ chế, chính sách, luật pháp nhằm hoàn thiện môi trường pháp lý để thúc đẩy phát triển hạ tầng truyền dẫn, phát sóng;

- Đổi má»›i tổ chức hoạt Ä‘á»™ng truyền dẫn, phát sóng;

- Phát triển nguồn lá»±c;

- Nghiên cứu, phát triển và đổi má»›i công nghệ;

- Đẩy mạnh hợp tác quốc tế.

Có thể nói, những giải pháp trên vừa là định hÆ°á»›ng quan trọng, đồng thời là cÆ¡ sở pháp lý cho hệ thống phát thanh Việt Nam phát triển toàn diện và đồng bá»™ trong tÆ°Æ¡ng lai.

Về mặt lý thuyết, nếu thá»±c hiện Ä‘úng lá»™ trình, thì năm 2020 này phát thanh Việt Nam sẽ về Ä‘ích trong ká»· nguyên má»›i - ká»· nguyên số toàn diện. Tuy nhiên, má»™t trong những vấn đề cốt lõi, đồng thời cÅ©ng là khó khăn đối vá»›i Việt Nam và nhiều nÆ°á»›c phát triển hiện nay là chÆ°a thống nhất chọn được định dạng chuẩn cho phát thanh số.

Chẳng hạn, nÆ°á»›c Mỹ có xu hÆ°á»›ng chọn chuẩn HD Radio, lý do khoảng 70% người Mỹ có thói quen nghe Radio trên xe ô tô.

Hàn Quốc chọn chuẩn DMB+, định dạng chuẩn cho người nghe Ä‘ài trên Ä‘iện thoại di Ä‘á»™ng, thiết bị Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện cầm tay.

Châu Âu chọn chuẩn DRM+ cho di Ä‘á»™ng. NÆ°á»›c Úc chọn chuẩn DAB+ cho thiết bị Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện.

Nhiều nÆ°á»›c trong khu vá»±c châu Á thá»­ nghiệm phát sóng số chuẩn HDRadio, DRM. Ấn Độ chọn chuẩn DRM+, đồng thời có chiến lược sản xuất máy thu thanh số. Việc chọn chuẩn cho phát thanh số tùy thuá»™c Ä‘iều kiện tá»± nhiên, hoàn cảnh kinh tế, xã há»™i, trình Ä‘á»™ dân trí của má»—i nÆ°á»›c. Đến nay trên thế giá»›i chÆ°a có mô hình chung cho phát thanh số mặt đất(4) .

Má»™t vấn đề khác đối vá»›i phát thanh Việt Nam hiện nay, mặc dù hầu hết trong 64 Ä‘ài tỉnh, thành phố trá»±c thuá»™c Trung Æ°Æ¡ng đều Ä‘ã áp dụng công nghệ số vào khu vá»±c sản xuất và truyền dẫn, nhÆ°ng khâu phát sóng thì vẫn Ä‘ang thá»±c hiện theo công nghệ analog.

Đây là công nghệ truyền thống, có công suất phát sóng lá»›n và khả năng hoạt Ä‘á»™ng 24/24 giờ. Vùng phủ sóng của nhiều Ä‘ài Ä‘ã vÆ°Æ¡n ra các tỉnh lân cận, gây can nhiá»…u lẫn nhau, dẫn đến lãng phí về tài nguyên tần số và vùng phủ sóng.

Tại Việt Nam, sóng phát thanh mặc dù Ä‘ã được Ä‘Æ°a lên Vinasat, qua các mạng truyền thông, lan tỏa rá»™ng rãi, song phát thanh vẫn Ä‘ang phải đối mặt vá»›i nhiều thách thức, vá»›i các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông xã há»™i, Ä‘òi hỏi các Ä‘ài phát thanh phải nhanh chóng thay đổi quyết liệt từ phát thanh truyền thống sang phát thanh kỹ thuật số để hấp dẫn người nghe(5).

Có thể nói, so vá»›i các loại hình truyền thông má»›i, mặc dù bị lấn lÆ°á»›t nhÆ°ng phát thanh vẫn là loại hình có những thế mạnh không thua kém. Phát thanh có thể Ä‘Æ°a thông tin tức thì, công chúng có thể cùng làm tin, cùng bình luận về má»™t vấn đề nào Ä‘ó.

Vá»›i phát thanh, công chúng có thể trá»±c tiếp tÆ°Æ¡ng tác vá»›i người làm chÆ°Æ¡ng trình và tÆ°Æ¡ng tác vá»›i nhau. Đặc biệt, công chúng hoàn toàn có lợi thế trong việc tiếp nhận thông tin khi Ä‘ang di chuyển...

Tiện lợi hÆ¡n các loại hình báo chí khác, dù Ä‘ang làm bất cứ việc gì, bất cứ ở Ä‘âu (không cần phải nhìn nhÆ° truyền hình, hay dùng tay để lật trang nhÆ° trang báo in hay báo Ä‘iện tá»­) công chúng cÅ©ng có thể nghe được phát thanh...

Trong xã há»™i hiện nay, phát thanh ở Việt Nam không chỉ là người bạn đồng hành tin cậy của Ä‘ông đảo công chúng mà còn là công cụ quan trọng hàng đầu của Đảng, Nhà nÆ°á»›c, trong việc thá»±c hiện các nhiệm vụ chính trị - xã há»™i.

Để thá»±c hiện tốt vai trò, sứ mệnh của mình trong môi trường truyền thông má»›i, Ä‘áp ứng nhu cầu ngày càng cao của thính giả, các Ä‘ài phát thanh á»Ÿ Việt Nam cần tập trung má»™t số vấn đề sau:

- Thứ nhất, cần nhanh chóng nghiên cứu, thống nhất lá»±a chọn định dạng chuẩn cho phát thanh số, kết hợp vá»›i cÆ¡ sở hạ tầng hiện có, tích hợp nhiều phÆ°Æ¡ng thức truyền thông, phối hợp chặt chẽ vá»›i doanh nghiệp để sản xuất cung cấp thiết bị thu, phát, thiết bị đầu cuối cho phù hợp, không để lãng phí về thời gian và tài chính;

- Thứ hai, tăng cường việc áp dụng phÆ°Æ¡ng thức làm báo Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện, đẩy mạnh việc thông tin bằng âm thanh kết hợp vá»›i nhiều dạng thức nhÆ°: video, văn bản, hình ảnh... để tạo ra sá»± sinh Ä‘á»™ng cho người tiếp nhận;

- Thứ ba, cùng vá»›i phát sóng chÆ°Æ¡ng trình phát thanh số, các Ä‘ài phát thanh cần tận dụng nhiều kênh thông tin khác nhau trên nền tảng Internet, khai thác tối Ä‘a Æ°u thế của mạng xã há»™i để thông tin đến vá»›i công chúng nhanh, rá»™ng, linh hoạt và phổ dụng;

- Thứ tÆ°, trong khâu truyền dẫn, phát sóng chÆ°Æ¡ng trình, các Ä‘ài phát thanh cần đẩy nhanh tiến Ä‘á»™ đầu tÆ° phát triển hạ tầng truyền dẫn, phát sóng hiện đại, đồng bá»™, thống nhất về tiêu chuẩn và công nghệ; hÆ°á»›ng tá»›i mục tiêu thay thế hoàn toàn hạ tầng truyền dẫn, phát sóng sang công nghệ số, Ä‘a dạng hóa các loại hình dịch vụ và nâng cao hiệu quả sá»­ dụng nguồn tài nguyên tần số./.

Theo TS. Nguyá»…n Văn Trường/Người làm báo

TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1) Marray Masterton and Roger Patching, Sau Ä‘ây là bản tin chi tiết, NXB Thế giá»›i (2001).
(2), (5) Kim Hoàng, “Phát thanh và sá»± kết nối công nghệ truyền thông”, http://brt.vn/26/76707/Phat-thanhva-su-ket-noi-cong-nghe-truyen-thong.htm
(3) Nguyá»…n Thế Ká»·, “Báo chí, phát thanh, truyền hình trong ká»· nguyên số Ä‘a nền tảng”, http://nguoilambao.vn/bao-chi-phat-thanh-truyen-hinh-trong-ky-nguyen-so-da-nen-tang-n15073.html
(4) Đào Duy Hứa, “Phát thanh số: cÆ¡ há»™i và thách thức”, https://vov.vn/xa-hoi/dau-an-vov/phat-thanh-so-cohoi-va-thach-thuc-547801.vov