Tấm ảnh cậu bé xếp dép làm thay đổi cuá»™c sống của Đạt và người mẹ nhặt ve chai ở Sài Gòn. Ảnh: NghÄ©a Phạm.

Từ chuyện má»™t cậu bé được đổi đời từ má»™t bức ảnh trên... Facebook

PhÆ°Æ¡ng tiện truyền thông xã há»™i là nền tảng phổ biến nhất phản ánh bất kỳ Ä‘iều gì Ä‘ang diá»…n ra xung quanh chúng ta. Các nhà báo hiện đại dường nhÆ° không thể đứng ngoài đời sống của mạng xã há»™i.

Trong số các “gã khổng lồ” truyền thông xã há»™i, Twitter là mạng xã há»™i phát triển nhất trong giá»›i báo chí toàn cầu. Song, tại Việt Nam, Facebook vẫn là nền tảng được Æ°a chuá»™ng hÆ¡n cả. Đây là kênh hàng đầu lan truyền tin tức nóng hổi vá»›i rất nhiều câu chuyện Ä‘ình Ä‘ám trÆ°á»›c khi đến các cÆ¡ quan thông tấn. Con số thống kê gần Ä‘ây cho thấy, Việt Nam có gần 70 triệu người dùng sá»­ dụng mạng xã há»™i Facebook, chủ yếu là giá»›i trẻ có Ä‘á»™ tuổi từ 18-24; chiếm 70,1% toàn bá»™ dân số. Chỉ từ bức ảnh mang tên “cậu bé xếp dép” được lan truyền trên Facebook Ä‘ã thay đổi cuá»™c đời của hai mẹ con nhặt ve chai ở Sài Gòn.      

 Còn nhá»›, hồi tháng 3/2017, Đạt - má»™t đứa trẻ vô danh cùng mẹ Ä‘i lang thang quanh khu vá»±c nhà thờ Đức Bà (quận 1, TP.HCM) để nhặt ve chai. Cậu bé bất chợt nhìn thấy những Ä‘ôi giày của các bạn học sinh Ä‘i dã ngoại nằm ngổn ngang dÆ°á»›i đất. Đạt Ä‘ã nhặt từng Ä‘ôi xếp vào ngay ngắn. Khoảnh khắc Ä‘ó Ä‘ã vô tình được anh NghÄ©a - má»™t nhiếp ảnh gia, cÅ©ng là người khá nổi tiếng trên Facebook ghi lại.

Khi bức ảnh được chia sẻ, ngay lập tức trở thành má»™t trong những chủ đề hot nhất mạng xã há»™i, thu hút hàng nghìn người quan tâm. Giá»›i truyền thông sau Ä‘ó vào cuá»™c để tìm hiểu về hoàn cảnh của cậu bé ở nhà thờ Đức Bà. Điều “kỳ diệu” xảy ra, Đạt được nhận vào học ở trường mẫu giáo hoàn toàn miá»…n phí, còn mẹ bé được công ty Vinamilk nhận vào làm việc, chấm dứt chuá»—i ngày lang bạt khắp nÆ¡i.

Truyền thông xã há»™i Ä‘ã thay đổi bá»™ mặt của báo chí. Không thể phủ nhận những lợi ích mà mạng xã há»™i Ä‘em đến cho giá»›i phóng viên khi có thể “nắm trong tay” lượng thông tin khổng lồ từ khắp nÆ¡i trên thế giá»›i. Mạng xã há»™i có giá trị gợi ý các đề tài, vấn đề cho những người làm báo, giúp họ tiếp cận nhiều thông tin má»™t cách nhanh chóng và cung cấp cho nhà báo nguồn đề tài vô tận, phong phú.

Thá»±c tế, tìm kiếm thông tin từ các nền tảng mạng xã há»™i tiết kiệm thời gian, công sức hÆ¡n nhiều so vá»›i việc nhấc Ä‘iện thoại hoặc gặp trá»±c tiếp ai Ä‘ó.

Thông tin trên mạng xã há»™i - cần thận trọng!

Mạng xã há»™i liên tục được nâng đỡ, há»— trợ bởi những công nghệ má»›i, ngày càng tiện ích hÆ¡n, trở thành kênh quan trọng, thúc đẩy quá trình giao tiếp và kết nối xã há»™i.

Nền tảng truyền thông xã há»™i có thể thu hút từ hàng nghìn lên đến hàng triệu thành viên, không giá»›i hạn về địa lý, thành phần xã há»™i thông qua các cá»™ng đồng hoạt Ä‘á»™ng dÆ°á»›i nhiều hình thức khác nhau nhÆ° diá»…n Ä‘àn, nhóm, há»™i công khai hoặc bí mật...

Song, phải nhìn nhận phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông xã há»™i có rất nhiều lá»— hổng. Những tranh cãi về tin tức giả buá»™c nhà báo phải nhìn nhận thông tin bằng con mắt thận trọng hÆ¡n đối vá»›i các kênh mạng xã há»™i.

Hiện, những thông tin bịa đặt, giả mạo Ä‘ang lan tràn vá»›i tần suất ngày càng cao trên mạng xã há»™i. Đây là những câu chuyện gây sốc, hấp dẫn, Ä‘ánh mạnh vào trí tưởng tượng, tò mò của công chúng. Trong khi tá»· lệ người dân thông hiểu truyền thông còn thấp, Ä‘a phần hiếu kỳ, cả tin, rất dá»… tin vào những tin tức mà mình đọc được.

Thêm vào Ä‘ó là sá»± dá»… dãi, không thẩm định, kiểm chứng thông tin của không ít nhà báo và cÆ¡ quan báo chí; sá»± há»—n loạn của các trang web đăng tải thông tin giả mạo; sá»± dá»… dàng trong lan truyền, phát tán thông tin... tất cả Ä‘ã góp phần tạo nên miếng đất màu mỡ cho các tin tức giả tồn tại.

Nhiều tin giả tràn ngập trên báo chí thời gian qua xuất phát từ nguyên nhân phóng viên, nhà báo khai thác nguồn tin từ mạng xã há»™i, trang tin Ä‘iện tá»­ tổng hợp, trích dẫn các nguồn tin không chính thống, không rõ nguồn gốc…

Cá»™ng đồng mạng từng xôn xao hình ảnh hàng loạt siêu xe Ferrari, Bentley, Lamborghini... trị giá hàng chục tá»· đồng gắn biển xanh Cần ThÆ¡ đậu trong má»™t tầng hầm. Công an TP. Cần ThÆ¡ sau Ä‘ó cho biết những hình ảnh trên hoàn toàn giả mạo. Đây chỉ là xe mô hình (dạng đồ chÆ¡i), được đặt dÆ°á»›i gầm giường hoặc gầm tủ rồi chụp vá»›i hiệu ứng sắp đặt và Ä‘Æ°a lên Facebook.

Song, chỉ từ những bức ảnh này, nhiều nhà báo Ä‘ã bá»™p chá»™p trong quá trình xác minh, cá»™ng vá»›i áp lá»±c chạy Ä‘ua thông tin Ä‘ã đăng tải ná»™i dung sai lệch lên mặt báo. Để từ Ä‘ó, má»™t số tòa soạn phải kiểm Ä‘iểm phóng viên.

Có thể thấy, việc chỉ kiểm chứng qua má»™t nguồn tin duy nhất cÅ©ng có thể sai, thông tin rất dá»… bị bóp méo do bị cắt ra khỏi bối cảnh. Nên việc nhà báo chỉ dá»±a vào mạng xã há»™i mà không kiểm chứng nhiều nguồn sẽ bị... sập bẫy.

TÆ°Æ¡ng tá»±, vụ nữ tài xế lái xe BMW gây tai nạn chết người ở ngã tÆ° Hàng Xanh (quận Bình Thạnh, TP.HCM) vào tháng 10/2018 là má»™t bài học cho sá»± bất cẩn trong việc xác minh thông tin. Nữ tài xế lái xe BMW gây tai nạn Ä‘ó được báo chí Ä‘Æ°a tin ban đầu là Giám đốc của má»™t ngân hàng. Đến mức, cả ngày sau khi vụ tai nạn xảy ra, ngân hàng Ä‘ó phải phát Ä‘i thông cáo để Ä‘ính chính sá»± việc. Vụ tai nạn xảy ra tại TP.HCM, trong khi Giám đốc ngân hàng Ä‘ó Ä‘ang ở Hà Ná»™i.

Má»™t sá»± việc về nhầm lẫn khác khi báo chí dá»±a vào nguồn tin từ... Facebook. Đó là trường hợp cậu bé trong vụ nam sinh lá»›p 10 và cô giáo vào nhà nghỉ ở Bình Thuận. Người bị báo chí Ä‘Æ°a lên hình trong những bản tin ban đầu thá»±c chất không phải là nhân vật chính…

Từ những nhầm lẫn... chết người nhÆ° trên, Ä‘ã làm không chỉ chính bản tin Ä‘ó mà ngay cả nhà báo, người thá»±c hiện bản tin và cÆ¡ quan báo chí bị giảm sút niềm tin, mất uy tín. Do Ä‘ó, nhà báo cần phải nghi ngờ nhiều hÆ¡n về những câu chuyện mà họ nhìn thấy trên mạng xã há»™i. Kiểm tra sá»± thật và đến gặp người phát ngôn luôn là việc làm Ä‘úng đắn. Nhà báo nên tường thuật trá»±c tiếp má»™t sá»± kiện thay vì dá»±a vào các nguồn thứ cấp.

NhÆ° Johanna Snickars - lãnh đạo truyền thông của Microsoft tại Thụy Điển, giải thích: “Nền tảng kỹ thuật chủ yếu là nền tảng, chúng thường không phải là nguồn thông tin dá»±a trên thá»±c tế”. Mạng xã há»™i cung cấp má»™t công cụ cho người làm báo, nhà báo cần giữ các nguyên tắc nền tảng để không bị biến thành công cụ của mạng xã há»™i.

Yuval Noah Harari (Lược sá»­ tÆ°Æ¡ng lai) không hề phóng đại ná»—i lo lắng toàn cầu khi cho rằng Internet, mạng xã há»™i “là má»™t vùng đất tá»± do và vô luật làm xói mòn chủ quyền quốc gia, phá»›t lờ các biên giá»›i, phá hủy quyền riêng tÆ° và Ä‘em lại mối Ä‘e dọa an ninh toàn cầu có thể nói là Ä‘áng sợ nhất”.

Từ nhận định trên, ông Võ Văn Thưởng - Ủy viên Bá»™ Chính trị, Thường trá»±c Ban Bí thÆ°, khi còn là Trưởng Ban Tuyên giáo Trung Æ°Æ¡ng cho rằng, má»™t bá»™ phận người sá»­ dụng mạng xã há»™i ở Việt Nam thường có xu hÆ°á»›ng quan tâm, thích (like) và chia sẻ (share) thông tin giật gân, tiêu cá»±c, trái chiều hÆ¡n thông tin tích cá»±c, má»™t cách cố tình hoặc vô ý thức, bất chấp các hậu quả.

Theo Ä‘ó, báo chí cách mạng cần khẳng định hÆ¡n nữa vai trò, vị thế của mình trong thời đại kỹ thuật số.

Ông Võ Văn Thưởng nhấn mạnh đến việc nâng cao hiệu quả lãnh đạo, quản lý các cÆ¡ quan báo chí, xuất bản, truyền thông, “làm chủ trận địa thông tin”; nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác thông tin đối ngoại, nhất là các vấn đề phức tạp, nhạy cảm liên quan tá»›i biển đảo, biên giá»›i, lợi ích quốc gia, dân tá»™c.

Chặn tin xấu, Ä‘á»™c hại bằng hành lang pháp lý

Tại Kỳ họp thứ 8 Quốc há»™i khóa XIV vào giữa năm 2019, Bá»™ trưởng Bá»™ TT&TT Nguyá»…n Mạnh Hùng Ä‘ã trả lời chất vấn Quốc há»™i về vấn đề tin xấu, Ä‘á»™c hại trên mạng xã há»™i. Theo ông, Ä‘ây là câu chuyện mang tính toàn cầu, không chỉ riêng nÆ°á»›c ta mà cả thế giá»›i Ä‘ang phải đối diện.

Có nhiều giải pháp để ngăn chặn, nhÆ°ng yếu tố đầu tiên cần có là hành lang pháp lý. Bá»™ trưởng cho biết, hiện Việt Nam Ä‘ã có hành lang pháp lý là Luật An ninh mạng, tuy nhiên các quốc gia khác đều có quy định riêng về xá»­ lý tin rác, tin giả. Chẳng hạn, Singapore Ä‘ã có luật về xá»­ lý tin giả vá»›i chế tài xá»­ lý rất mạnh, người tung tin có thể bị phạt hàng triệu USD, thậm chí Ä‘i tù.

Chỉ má»™t thời gian ngắn sau, tháng 2/2020, Chính phủ Ä‘ã ban hành Nghị định 15/2020/NÐ-CP về “xá»­ phạt vi phạm hành chính trong lÄ©nh vá»±c bÆ°u chính, viá»…n thông, tần số vô tuyến Ä‘iện, công nghệ thông tin và giao dịch Ä‘iện tá»­”. Ðây chính là cÆ¡ sở pháp lý cho việc phòng, chống thông tin sai sá»± thật, gây hoang mang dÆ° luận, đồng thời là yếu tố môi trường quan trọng góp phần xây dá»±ng văn hóa mạng.

Theo Ngô Công Quang/Báo NB&CL