Báo chí Việt Nam luôn được Đảng, Nhà nÆ°á»›c tạo Ä‘iều kiện phát triển và Ä‘ã không ngừng ná»— lá»±c vÆ°Æ¡n lên mạnh mẽ, khẳng định vị thế vững vàng, Ä‘óng góp tích cá»±c vào sá»± nghiệp xây dá»±ng, bảo vệ Tổ quốc. Qua nhiều giai Ä‘oạn phát triển, hầu hết người làm báo cách mạng đều giữ vững bản lÄ©nh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và tá»± hào về nền báo chí nÆ°á»›c nhà. 

VÅ© khí cách mạng sắc bén 

Gần má»™t thế ká»· trÆ°á»›c, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đặt viên gạch đầu tiên xây nền móng cho báo chí cách mạng Việt Nam. Trong tiến trình lịch sá»­ cách mạng Việt Nam, báo chí dÆ°á»›i sá»± lãnh đạo của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ä‘ã trở thành công cụ sắc bén tuyên truyền bảo vệ lợi ích của quốc gia, dân tá»™c, nhất là nhân dân lao Ä‘á»™ng, là cầu nối giữa Đảng và nhân dân, Ä‘óng góp xứng Ä‘áng vào sá»± nghiệp đấu tranh giải phóng dân tá»™c, xây dá»±ng và bảo vệ Tổ quốc. 

Trong công cuá»™c xây dá»±ng và phát triển ngày nay, báo chí cách mạng Ä‘ã phát huy vai trò tích cá»±c, kiên quyết đấu tranh vá»›i cái cÅ©, tàn dÆ° của chế Ä‘á»™ phong kiến, thá»±c dân, đế quốc; cổ vÅ©, biểu dÆ°Æ¡ng, phổ biến những cái má»›i, Ä‘iển hình tiên tiến trong lao Ä‘á»™ng, học tập, chiến đấu. Báo chí làm tốt nhiệm vụ giáo dục tÆ° tưởng, chính trị; góp phần lan tỏa sá»± tiến bá»™, sáng tạo trong quần chúng nhân dân. 

BÆ°á»›c vào thời kỳ đổi má»›i đất nÆ°á»›c, báo chí Việt Nam phát triển mạnh mẽ về ná»™i dung, hình thức; từng bÆ°á»›c đổi má»›i để thích ứng vá»›i sá»± phát triển của công nghệ thông tin, truyền thông. Thống kê của Bá»™ Thông tin và Truyền thông cho thấy: Đến cuối năm 2017, cả nÆ°á»›c có 849 cÆ¡ quan báo chí in, 664 tạp chí, 67 Ä‘ài phát thanh, truyền hình Trung Æ°Æ¡ng và địa phÆ°Æ¡ng, 5 Ä‘Æ¡n vị hoạt Ä‘á»™ng truyền hình vá»›i tổng số 281 kênh phát thanh, truyền hình được cấp phép, 195 cÆ¡ quan báo chí Ä‘iện tá»­, 178 trang thông tin Ä‘iện tá»­ tổng hợp Ä‘ã được cấp phép. 

Vá»›i sá»± lá»›n mạnh ấy, báo chí Ä‘ã Ä‘óng góp không nhỏ vào thành quả chung của công cuá»™c đổi má»›i: Tích cá»±c phát hiện, đấu tranh kiên quyết vá»›i hành vi tham nhÅ©ng, lãng phí; tham gia giám sát, phản biện xã há»™i, phát huy vai trò dân chủ của người dân; đấu tranh bảo vệ chủ quyền biển đảo của Tổ quốc. 

Báo chí cÅ©ng đấu tranh phản bác thông tin sai trái, quan Ä‘iểm thù địch, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vá»›i Đảng, Nhà nÆ°á»›c và chế Ä‘á»™ xã há»™i chủ nghÄ©a; tuyên truyền hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp phát triển kinh tế-xã há»™i, đảm bảo quốc phòng, an ninh, chủ Ä‘á»™ng, tích cá»±c há»™i nhập quốc tế… 

Nâng cao bản lÄ©nh, trách nhiệm xã há»™i của nhà báo 

Thế hệ những người làm báo đầu tiên của Việt Nam, dÆ°á»›i sá»± dẫn dắt của Chủ tịch Hồ Chí Minh đều là những nhà báo "tay ngang." Họ không làm báo chuyên nghiệp mà coi báo chí là giải pháp, phÆ°Æ¡ng thức đấu tranh, song vẫn luôn nêu cao bản lÄ©nh chính trị, đạo đức người làm báo.

Đến nay, các thế hệ người làm báo Việt Nam vẫn không thể quên nhà báo Nguyá»…n An Ninh “chí muốn làm cÆ¡n gió thổi” (nhÆ° lời của ông nói vá»›i nhà cách mạng Nguyá»…n Thị Minh Khai, trích trong hồi ký của bà Nguyá»…n Thị Minh - con gái ông); nhà báo Phan Đăng LÆ°u khẳng định “Báo Dân từ trÆ°á»›c đến nay chỉ có má»™t mục Ä‘ích, má»™t phÆ°Æ¡ng châm là bênh vá»±c dân, giúp đỡ dân…” (Báo Dân, 1939)… 

Sau Ä‘ó, phải kể đến những gÆ°Æ¡ng mặt nhà báo: Lê Đình Bì, Thanh Ba, Hữu Thọ, Nguyá»…n Minh Hiền, Huỳnh SÆ¡n PhÆ°á»›c, Phạm Phú Bằng, Đào Tùng, Phan Quang, Hoàng Tùng… Trong mọi hoàn cảnh, họ luôn giữ vững bản lÄ©nh chính trị, đạo đức người làm báo, mãi là những tấm gÆ°Æ¡ng sáng cho nhà báo thế hệ sau noi theo, góp phần thúc đẩy sá»± nghiệp báo chí Việt Nam ngày má»™t vững vàng, lá»›n mạnh. 

Trong hai cuá»™c kháng chiến chống thá»±c dân Pháp và đế quốc Mỹ, Việt Nam có hÆ¡n 500 nhà báo liệt sỹ Ä‘ã ngã xuống trên khắp các chiến trường, trong lúc Ä‘ang tác nghiệp vì lý tưởng “không có gì quý hÆ¡n Ä‘á»™c lập, tá»± do”. Nhà báo Phan Quang, nguyên Chủ tịch Há»™i Nhà báo Việt Nam, nguyên Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam khẳng định: “Đó là khí phách báo chí cách mạng Việt Nam, là bản lÄ©nh người làm báo Việt Nam. Đó cÅ©ng chính là tinh túy, cốt lõi, là căn cứ giúp ta Ä‘i sâu, Ä‘ánh giá và phân tích toàn diện những thành tá»±u của báo chí cách mạng Việt Nam từ khi xuất hiện đến nay."

Gần má»™t thế ká»· đồng hành cùng dân tá»™c, báo chí cách mạng Việt Nam là công cụ sắc bén về chính trị, văn hóa của Đảng, Nhà nÆ°á»›c, các tổ chức Ä‘oàn thể chính trị xã há»™i; là diá»…n Ä‘àn tin cậy của nhân dân. Các cÆ¡ quan báo chí, các nhà báo, Há»™i Nhà báo Việt Nam các cấp đều tin tưởng tuyệt đối, trung thành vá»›i sá»± nghiệp cách mạng của Đảng, Nhà nÆ°á»›c; luôn giữ vững tôn chỉ, mục Ä‘ích của báo chí; cổ vÅ© mạnh mẽ phong trào hành Ä‘á»™ng cách mạng của nhân dân vì mục tiêu: Dân giàu, nÆ°á»›c mạnh, xã há»™i dân chủ, công bằng, văn minh. 

Theo Cục Báo chí, Bá»™ Thông tin và Truyền thông, tính đến tháng 12/2017, cả nÆ°á»›c có gần 18.000 nhà báo được cấp thẻ; phẩm chất chính trị, trình Ä‘á»™ văn hóa, nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo ngày má»™t nâng cao. Phần lá»›n các nhà báo có bản lÄ©nh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, hành nghề trung thá»±c, tuân thủ pháp luật và quy chế về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo. Tuyệt đại bá»™ phận người làm báo trung thành vá»›i Đảng, Tổ quốc và nhân dân. 

Những người làm báo hôm nay luôn theo gÆ°Æ¡ng Bác Hồ và các thế hệ Ä‘i trÆ°á»›c, tiên phong có mặt ở những tuyến đầu, "Ä‘iểm nóng," thá»±c hiện trách nhiệm xã há»™i, nghÄ©a vụ công dân về thông tin, Ä‘áp ứng nhu cầu thông tin của công chúng, xứng Ä‘áng vá»›i lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về trách nhiệm, nghÄ©a vụ của người làm báo...

Bài 2: Chuyện vui, buồn...

BÆ°á»›c sang thời đại má»›i - thời đại số vá»›i việc ứng dụng công nghệ hiện đại, để tồn tại và phát triển, báo chí Ä‘ã có những biến chuyển má»›i. Trong quá trình thích ứng Ä‘ó, làng báo Việt Nam có không ít những câu chuyện bi - hài về đạo đức người làm báo.

Có chuyện vui… 

Trong má»™t lần trò chuyện vá»›i nhà báo Lê Duy Truyền, nguyên Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN), tôi được nghe ông kể câu chuyện về những người làm báo thời đại công nghệ, những người biết vận dụng tốt mạng xã há»™i để mang lại hiệu quả truyền thông tích cá»±c cho người dân và cho xã há»™i. Đó là những người làm báo có đạo đức.

Câu chuyện bắt đầu từ nhiều năm trÆ°á»›c khi má»™t số Ä‘Æ¡n vị của TTXVN Ä‘ã nhiều lần sá»­ dụng mạng xã há»™i nhÆ° má»™t môi trường để tác nghiệp. Những năm tháng ấy, TTXVN từng được Ä‘ánh giá là cÆ¡ quan báo chí đầu tiên ở Việt Nam tích hợp mạng xã há»™i trong tác nghiệp để Ä‘Æ°a tin về thảm họa Ä‘á»™ng đất - sóng thần ở Nhật Bản (tháng 3/2011) cÅ©ng nhÆ° về hoạt Ä‘á»™ng cứu trợ các nạn nhân thảm họa này.

Khi Ä‘ó, mạng xã há»™i Ä‘ã trở thành phÆ°Æ¡ng tiện kết nối nhanh nhất giữa tòa soạn vá»›i các phóng viên, cá»™ng tác viên tại Nhật Bản. Sau khi Ä‘á»™ng đất xảy ra chỉ khoảng 30 phút, TTXVN Ä‘ã có những bài viết, hình ảnh đầu tiên của người Việt Nam gá»­i về từ vùng Ä‘á»™ng đất cùng vá»›i những thông tin của phóng viên thường trú tại Nhật Bản.

Ngay sau Ä‘ó, má»™t diá»…n Ä‘àn được tạo ra để chia sẻ thông tin về du học sinh Việt Nam, những người Việt Nam Ä‘ang sinh sống và làm việc tại Nhật Bản, những địa chỉ liên hệ mà những người Việt Nam Ä‘ang ở trong vùng thảm họa có thể nhận được sá»± há»— trợ từ người làm công tác bảo há»™ lãnh sá»± đối vá»›i công dân Việt Nam tại Nhật Bản. 

Những thông tin này Ä‘ã nhanh chóng lan tỏa trong cá»™ng đồng mạng. Bằng cách Ä‘ó, những người Việt Nam còn Ä‘ang mắc kẹt ở các vùng vừa trải qua thảm họa cÅ©ng nhÆ° gia Ä‘ình họ Ä‘ã nhanh chóng ra khỏi “khủng hoảng tâm lý”. 

Kết thúc câu chuyện, nhà báo Lê Duy Truyền nhấn mạnh: Trong biển thông tin nhiều chiều, trong không gian kết nối Ä‘a chiều giữa nhà báo và Ä‘á»™c giả, chúng ta (những người làm báo - PV) phải giữ vững được giá trị cốt lõi của báo chí chính thống, bởi Ä‘ó chính là sức mạnh của nền tảng báo chí cách mạng.

Cuối năm 2017, trong số các tác phẩm Ä‘oạt giải A Giải “Báo chí vá»›i công tác đấu tranh phòng, chống tham nhÅ©ng, lãng phí”, ở thể loại Báo Ä‘iện tá»­ có loạt bài 8 kỳ của tác giả Nguyá»…n Hòa Văn “Chống được "chạy" sẽ thành công” (đăng trên Tạp chí Người làm báo và má»™t số báo khác). Loạt bài được dÆ° luận quan tâm, là minh chứng của việc báo chí lên tiếng về má»™t số Ä‘iều luật không mạnh, không đứng về phía nhân dân và cổ xúy hoặc bảo vệ quan Ä‘iểm của nhóm lợi ích. 

Giải “Báo chí vá»›i công tác đấu tranh phòng, chống tham nhÅ©ng, lãng phí” Ä‘Æ°á»£c tổ chức lần đầu tiên vào tháng 1/2017. Sau gần 1 năm phát Ä‘á»™ng, Ban Tổ chức Giải Ä‘ã nhận được 1.126 tác phẩm báo chí ở các loại hình. Đầu năm 2018 có 31 tác phẩm báo chí xuất sắc được lá»±a chọn để trao các giải A, B, C và Khuyến khích. 

Có lẽ Ä‘ây là câu chuyện Ä‘áng mừng của làng báo, cho thấy vẫn còn nhiều người làm báo thể hiện trách nhiệm, tinh thần dấn thân, bất chấp mọi khó khăn, nguy hiểm để có được các tác phẩm báo chí hay, có tính chiến đấu cao và tính nhân văn sâu sắc, tạo nên những tác Ä‘á»™ng tích cá»±c trong đời sống kinh tế, xã há»™i của đất nÆ°á»›c.

… Và cả những chuyện buồn

Chỉ cách Ä‘ây mấy hôm, tôi được nghe Chủ tịch má»™t tỉnh kể câu chuyện Ä‘áng buồn của làng báo rằng ông và không ít vị lãnh đạo địa phÆ°Æ¡ng thường gặp phải nhiều trường hợp lợi dụng danh nghÄ©a nhà báo để “ép” quảng cáo. Gặp nhiều rồi nên dịp giáp Tết vừa qua, khi có cuá»™c gọi đến, ông Ä‘ã từ chối. Sau nhiều lần liên lạc, “đối phÆ°Æ¡ng” nhẹ nhàng nhắn tin rằng “… Ä‘ã phát hiện ở tỉnh nhà có…, cần ý kiến của anh”, cá»±c chẳng Ä‘ã ông Ä‘ành “gặp tí cho xong!”.

Kết quả là ông Ä‘ã phải ký vào má»™t hợp đồng quảng cáo tuyên truyền về phát triển kinh tế - xã há»™i của địa phÆ°Æ¡ng trị giá 30 triệu đồng. NhÆ°ng nhận thấy địa phÆ°Æ¡ng mình không cần thiết đăng những thông tin này nên ông yêu cầu chỉ cần đăng cái thiệp chúc mừng năm má»›i trên tờ báo Ä‘ó.

Tháng 4/2018, vụ cà phê trá»™n pin lan truyền trên báo chí, sau Ä‘ó là trên mạng xã há»™i vá»›i tốc Ä‘á»™ chóng mặt mà phần Ä‘ông là “nghe nói, nghe đồn, nghe báo đăng…”. Vụ việc ầm Ä© đến mức Thủ tÆ°á»›ng Chính phủ Nguyá»…n Xuân Phúc cho rằng vụ việc gây mất uy tín hàng Việt và yêu cầu cần Ä‘iều tra, khởi tố vụ việc.

Khi vụ “cà phê pin” chÆ°a kịp lắng xuống, thì báo mạng lại má»™t lần nữa nóng lên vá»›i những thông tin phát hiện hạt tiêu trá»™n bá»™t pin và có hẳn cÆ¡ sở sản xuất bá»™t pin để phục vụ hoạt Ä‘á»™ng này. Được sá»± chỉ đạo của Thủ tÆ°á»›ng, các ngành chức năng rốt ráo vào cuá»™c. Cuối cùng sá»± thật được làm rõ: Bá»™t pin được trá»™n vào phụ phẩm hạt cà phê và Ä‘á sỏi vụn không phải để làm cà phê, mà là làm… hạt tiêu giả. 

Những hành Ä‘á»™ng nhÆ° vậy không chỉ phá hoại ghê gá»›m nền sản xuất, mà trong vụ “cà phê pin - hạt tiêu pin” này, giá trị hàng hóa của hạt cà phê, hạt tiêu sụt giảm, chất lượng bị nghi ngờ, thậm chí bị tẩy chay, đẩy rất nhiều người liên quan vào cảnh bị liên lụy, khốn cùng. 

Gần Ä‘ây, rá»™ lên không ít những câu chuyện được đăng tải trên báo giấy, báo mạng, trang thông tin Ä‘iện tá»­… là sản phẩm tưởng tượng. Chẳng hạn từ chuyện má»™t nữ sinh hệ cao đẳng gặp má»™t số vấn đề nhỏ trong học hành, nghề nghiệp bỏ lên Đà Lạt chÆ¡i; rất nhiều “tờ báo” Ä‘ã dá»±ng lên câu chuyện ly kỳ, bí hiểm rằng nữ sinh này mất tích. Rồi từ má»™t bức thÆ° được ngụy tạo - ThÆ° gá»­i bố ở Trường Sa, má»™t số trang báo Ä‘ã không kiểm chứng, vô tÆ° đăng lại nhÆ° má»™t phát hiện chấn Ä‘á»™ng, thu hút sá»± quan tâm của không ít người.

Tần xuất dày đặc và khá phổ biến là những bài viết khai thác tận cùng đời tÆ° của người nổi tiếng vá»›i những cái tít “gợi tò mò” nhÆ°: Bốn người phụ nữ Ä‘i qua cuá»™c đời của nghệ sÄ© hài C.L; Vợ C.Đ.K Ä‘áp trả khi chồng lên tiếng bảo vệ H.H… Trong khi Ä‘ó, những vấn đề Ä‘ang ảnh hưởng đến sá»± phát triển đất nÆ°á»›c, làm xói mòn lòng tin lại ít được nhắc đến. Thậm chí, vá»›i nhiều sá»± kiện chính trị lá»›n, ảnh hÆ°á»›ng đến toàn xã há»™i, nhiều “báo” chỉ đăng tin theo kiểu “đăng cho có”. 

Không thể phủ nhận, có những thời Ä‘iểm công chúng thất vọng vá»›i hệ thống báo chí chính thống bởi sá»± thiếu vắng những tác phẩm nhận diện sâu các vấn đề nóng hay đủ sá»± diá»…n giải, phân tích, bình luận tìm ra căn nguyên, gốc rá»… thá»±c chất của các vấn đề, sá»± kiện mà xã há»™i Ä‘ang quan tâm để có định hÆ°á»›ng dÆ° luận má»™t cách thuyết phục; hoặc chÆ°a có những bài viết phản biện sâu sắc. Câu chuyện này nói lên bản lÄ©nh, đạo đức người làm báo chÆ°a vững vàng trÆ°á»›c sóng gió truyền thông; việc xá»­ lá»· khủng hoảng truyền thông, Ä‘ôi khi còn bị lệ thuá»™c bởi thái Ä‘á»™ của người lãnh đạo hoặc “nhóm lợi ích”. 

Đáng buồn hÆ¡n nữa là những tờ báo được gọi là “báo mạng” đăng tải nhiều thông tin, bài viết có thiên hÆ°á»›ng “lá cải”, chuyên “giật tít câu view” thường được ghi nhận có lượng Ä‘á»™c giả lá»›n hÆ¡n nhiều so vá»›i những tờ báo chính thống. Điều này vô tình tạo cÆ¡ há»™i cho các báo xu hÆ°á»›ng “lá cải” ngày càng trở nên phổ biến, dẫn đến công chúng dần mất niềm tin vá»›i báo chí. Mà khi niềm tin mất Ä‘i, đọc giả sẽ xa rời báo chí, Ä‘ánh mất thói quen mua, đọc, xem báo. Tình trạng này nếu kéo dài thì liệu báo chí của chúng ta còn có tÆ°Æ¡ng lai? 

Bài 3: Nhận diện hành vi vi phạm

Cùng vá»›i quá trình toàn cầu hóa, sá»± bùng nổ của các phÆ°Æ¡ng tiện truyền thông cÅ©ng nhÆ° mạng Internet, khủng hoảng đạo đức báo chí không chỉ bó hẹp trong má»™t quốc gia mà trở thành vấn đề chung được các nhà quản lý, giá»›i chuyên môn và má»™t bá»™ phận Ä‘á»™c giả trên toàn thế giá»›i đặc biệt quan tâm.

Há»™i Nhà báo Việt Nam tổ chức. Ảnh: Minh Quyết/TTXVN

Để giải quyết vấn đề này, má»—i quốc gia đều có những cách xá»­ lý riêng và Việt Nam cÅ©ng vậy. Để có thể vận dụng Ä‘úng các yêu cầu, chuẩn má»±c đạo đức trong hoạt Ä‘á»™ng nghề nghiệp, trÆ°á»›c tiên cần thống nhất cách hiểu về đạo đức nghề báo. 

Thế nào là đạo đức người làm báo? 

Tại hầu hết các há»™i thảo, tọa Ä‘àm về vấn đề này, Ä‘a số các nhà báo, nhà quản lý lÄ©nh vá»±c báo chí, nhữngngười quan tâm đến báo chí đều cho rằng đạo đức người làm báo không phải là má»™t khái niệm trừu tượng, khó hiểu đến ná»—i không thể làm theo, nó hiển hiện trong đời sống hàng ngày. Má»—i cá nhân ứng xá»­ trên cÆ¡ sở đạo đức của xã há»™i, là lÆ°Æ¡ng tâm, trách nhiệm xã há»™i của nhà báo. 

Trong cuốn “CÆ¡ sở lý luận báo chí” của mình, E.P. Prokhorop khẳng định: Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo là những quy định đạo đức không được ghi trong đạo luật, nhÆ°ng được chấp nhận trong giá»›i báo chí và được duy trì bởi sức mạnh của dÆ° luận xã há»™i, bởi các tổ chức sáng tạo nghề nghiệp. Đó là những nguyên tắc, những quy định hoặc quy tắc về hành vi đạo đức của nhà báo. 

Tác giả Phạm Thành HÆ°ng, trong cuốn "Thuật ngữ Báo chí – Truyền thông” lại chỉ ra rằng, đạo đức báo chí là khái niệm chỉ tÆ° cách, lÆ°Æ¡ng tâm nghề nghiệp trong hoạt Ä‘á»™ng báo chí, biểu hiện qua hành vi, nguyên tắc ứng xá»­ của người làm báo. 

NhÆ° vậy, đạo đức nghề nghiệp của nhà báo là những quy tắc, chuẩn má»±c quy định thái Ä‘á»™, hành vi ứng xá»­ của nhà báo trong các mối quan hệ nghề nghiệp. Tại Việt Nam, đạo đức nghề nghiệp của nhà báo còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau vá»›i ý nghÄ©a đồng nhất, là: Đạo đức nghề báo, đạo đức báo chí, đạo đức nghề nghiệp của người làm báo, đạo đức nhà báo. 

Phó Giáo sÆ°, Tiến sÄ© VÅ© Duy Thông, nguyên Tổng Biên tập báo Ä‘iện tá»­ Tầm Nhìn cho biết thêm: Việt Nam là má»™t trong số các quốc gia có hệ thống chính trị do má»™t đảng lãnh đạo. Báo chí cÅ©ng đặt dÆ°á»›i sá»± lãnh đạo của Đảng, trung thành tuyệt đối vá»›i hệ thống chính trị do Đảng Cá»™ng sản Việt Nam đứng đầu. Đó là nét đặc thù, là tính chất của nền báo chí Việt Nam. Vì vậy, tiêu chí đạo đức của báo chí Việt Nam là trung thành vá»›i lợi ích của Đảng. Vá»›i tiêu chí Ä‘ó, nhà báo có nghÄ©a vụ tuyên truyền, quảng bá, giải thích, vận Ä‘á»™ng, cổ vÅ© và tổ chức thá»±c hiện những đường lối, chính sách của Đảng; biểu dÆ°Æ¡ng những cá nhân và tổ chức thá»±c hiện tốt, chống lại những quan Ä‘iểm, hành Ä‘á»™ng Ä‘i ngược hoặc chống đối Đảng và hệ thống chính trị. Đó là má»™t nguyên tắc và cÅ©ng là tiêu chuẩn đạo đức của người làm báo Việt Nam. 

Vậy thế nào là nhà báo có đạo đức? Theo Chirist Frost, thuật ngữ “nhà báo có đạo đức” được hiểu là thu thập thông tin trung thá»±c, chính xác dá»±a trên sá»± thật, giành được sá»± quan tâm và xuất bản tin tức Ä‘ó kịp thời cho công chúng. 

Bill  Kovach và Tom Rosentiel - 2 tác giả cuốn sách “Các yếu tố của báo chí” khẳng định: Điều bắt buá»™c đầu tiên của báo chí là sá»± thật. Đồng thuận vá»›i quan Ä‘iểm này, nhà báo Peter Arnett, người từng đạt giải Pulizer (má»™t trong những giải thưởng danh giá nhất về báo chí) năm 1966 vá»›i những tác phẩm báo chí về chiến tranh Việt Nam cho rằng “phải viết nhÆ° sá»± thật vốn có” mặc dù “nhà báo cần có những phong cách riêng và Ä‘á»™c lập”. Ông cÅ©ng nhấn mạnh, phóng viên nên làm việc tích cá»±c, thu thập thông tin, phỏng vấn, tuân theo các quy định, Ä‘Æ°a ra những Ä‘ánh giá chung về má»™t sá»± việc má»™t cách khách quan. Phóng viên phải là người có trách nhiệm vì quần chúng và mang lại lợi ích cho xã há»™i. 

Nói đến đạo đức nghề nghiệp, Giáo sÆ°, Tiến sÄ© VÅ© Văn Phúc, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cá»™ng sản lại nhấn mạnh hai khía cạnh: Đạo đức nghề nghiệp của người làm báo khi tác nghiệp và phẩm chất đạo đức của nhà báo. Theo ông, có phẩm chất đạo đức tốt, có đạo đức nghề nghiệp sẽ hứa hẹn má»™t nhà báo giỏi, có trách nhiệm vá»›i xã há»™i, vá»›i những tác phẩm báo chí chất lượng. Má»™t nhà báo thiếu phẩm chất đạo đức khi viết bài phê bình các hiện tượng tiêu cá»±c cÅ©ng ví nhÆ° người Ä‘i tuyên truyền, thuyết giảng về giá trị đạo đức mà bản thân lại thiếu hụt những giá trị Ä‘ó. Cách nói và làm khác nhau sẽ rất khó thuyết phục. 

“Hiến pháp năm 1992 và năm 2013 của Việt Nam đều quy định rõ quyền tiếp cận thông tin của công dân. Để đảm bảo việc thá»±c hiện các quy định của Hiến pháp, pháp luật về quyền tiếp cận thông tin, trên nền tảng công nghệ hiện đại và không ngừng phát triển, những người cầm bút có đạo đức phải kiên trì theo Ä‘uổi những nguyên tắc báo chí là: Trung thá»±c, khách quan, kịp thời và trách nhiệm”- nhà báo Lê Duy Truyền, nguyên Phó Tổng giám đốc TTXVN chia sẻ. 

Hành vi vi phạm đạo đức báo chí 

Sá»± xói mòn của đạo đức báo chí Ä‘i liền vá»›i quá trình thÆ°Æ¡ng mại hóa, Ä‘ã, Ä‘ang diá»…n ra trong ngành công nghiệp truyền thông. Áp lá»±c lợi nhuận kinh doanh, thời gian hoàn thành công việc đặt má»™t bá»™ phận không nhỏ vào tình thế sẵn sàng vi phạm các nguyên tắc đạo đức để kịp thời tạo ra được những ấn phẩm truyền thông có thể tiêu thụ nhanh vá»›i giá hời. Hệ quả tất yếu của quá trình này là sá»± xuất hiện tràn lan, không thể kiểm soát được các thông tin mang nặng tính giải trí, ná»™i dung nghèo nàn và nhiều khi không thể kiểm chứng. 

Năm 2017, Cục Báo chí (Bá»™ Thông tin và Truyền thông) Ä‘ã tiến hành xá»­ phạm vi phạm hành chính đối vá»›i 27 trường hợp. 

Tổng số tiền xá»­ phạt vi phạm hành chính là 714 triệu đồng. Đã có 1 giấy phép hoạt Ä‘á»™ng báo chí và 10 thẻ nhà báo bị thu hồi. Cùng trong năm này, Cục cÅ©ng tham mÆ°u lãnh đạo Bá»™ Ä‘ình bản tạm thời 5 cÆ¡ quan báo chí, trong Ä‘ó có 4 trường hợp bị Ä‘ình bản 3 tháng. Từ đầu năm đến giữa tháng 6/2018, Cục Báo chí cÅ©ng Ä‘ã xá»­ phạt 12 trường hợp vá»›i tổng số tiền 58 triệu đồng; thu hồi 1 thẻ nhà báo. Đáng chú ý, các sai phạm đều của báo Ä‘iện tá»­, hình thức sai phạm chủ yếu là thông tin sai sá»± thật. 

Nói về những hành vi vi phạm đạo đức nghề báo phổ biến nhất trong thời đại truyền thông kỹ thuật số, nhà báo Hồ Quang Lợi, Phó Chủ tịch Thường trá»±c Há»™i Nhà báo Việt Nam cho hay: Trong những hành vi không chuẩn má»±c, có những hành vi do non yếu về trình Ä‘á»™, bản lÄ©nh chính trị, nhÆ°ng cÅ©ng có những hành vi cố tình vi phạm về pháp luật, vi phạm về đạo đức nghề nghiệp. 

Má»™t trong những lá»—i phổ biến hiện nay là lấy tin từ mạng xã há»™i nhÆ°ng không kiểm chứng. Trong thời đại truyền thông kỹ thuật số, phÆ°Æ¡ng tiện để lan truyền những sai lệch nhanh, mạnh mẽ, gây tác Ä‘á»™ng lá»›n hÆ¡n nhiều so vá»›i trÆ°á»›c. Bên cạnh Ä‘ó, do đặc thù của mạng xã há»™i nên thông tin có Ä‘á»™ lan tỏa vá»›i tốc Ä‘á»™ chóng mặt. Nhiều khi những thông tin không được kiểm chứng gây bão trên mạng xã há»™i và có tác Ä‘á»™ng tiêu cá»±c đến tâm lý xã há»™i, làm cho người dân tiếp cận thông tin không chuẩn má»±c bị phân tâm, hoang mang hay hiểu sai về chính sách, chủ trÆ°Æ¡ng, quan Ä‘iểm của Đảng, Nhà nÆ°á»›c. 

Tuy nhiên không có sai phạm nào chỉ má»™t người, sai phạm của má»™t cá nhân hay má»™t tập thể liên Ä‘á»›i đến những người chịu trách nhiệm quản lý, Ä‘iều hành tổ chức Ä‘ó. Khi xá»­ lý má»™t sai phạm trên báo chí, người chịu trách nhiệm trá»±c tiếp, đầu tiên trÆ°á»›c pháp luật, trÆ°á»›c xã há»™i là người đứng đầu, quản lý Ä‘Æ¡n vị báo chí; sau Ä‘ó là những người liên quan, người trá»±c tiếp gây ra sai phạm. Bởi vậy, xây dá»±ng đạo đức báo chí là xây dá»±ng má»™t cách làm nghề trong cả dây chuyền hoạt Ä‘á»™ng báo chí để đảm bảo từ khâu đầu đến khâu cuối đều phải thá»±c hiện theo nguyên tắc, chuẩn má»±c.  

Nói nhÆ° vậy không có nghÄ©a là phủ nhận vai trò của mạng xã há»™i. TrÆ°á»›c những thay đổi của thời đại má»›i, nhà báo Hồ Quang Lợi nhấn mạnh: Không nên đối lập giữa báo chí và mạng xã há»™i mà nên tìm cách khai thác những tiện ích từ mạng xã há»™i. NhÆ°ng tất cả thông tin từ mạng xã há»™i phải được kiểm chứng. Báo chí chỉ có thể hoàn thành trách nhiệm khi tạo được tính tin cậy đối vá»›i xã há»™i, Ä‘Æ°a ra xã há»™i những thông tin chính xác, kịp thời, hữu ích, vì lợi ích của đất nÆ°á»›c và nhân dân.

Bài 4: Giữ gìn 'mắt sáng, lòng trong, bút sắc'

Việc giữ gìn đạo đức người làm báo thời nào cÅ©ng khó, má»—i thời kỳ có những khó khăn khác nhau. DÆ°á»›i góc nhìn của mình, các chuyên gia không những quan tâm đến việc giữ gìn mà còn quan tâm đến việc làm thế nào đề phát huy đạo đức người làm báo.

Giữ vững đạo đức người làm báo cách mạng

Cùng tiến trình thá»±c hiện đổi má»›i đất nÆ°á»›c, báo chí cách mạng Việt Nam Ä‘ã lá»›n mạnh không ngừng. Trong sá»± lá»›n mạnh Ä‘ó, cÅ©ng còn nhiều tiêu cá»±c xảy ra, sai lệch bản chất cách mạng của báo chí. Trong Ä‘ó vấn đề đạo đức người làm báo luôn luôn được xã há»™i quan tâm. Vấn đề này dù Ä‘ã được Ä‘Æ°a ra bàn thảo nhiều và cÅ©ng không ít văn bản của các cÆ¡ quan lãnh đạo, quản lý báo chí, Há»™i Nhà báo Việt Nam được ban hành, nhÆ°ng chÆ°a phát huy mạnh mẽ vai trò của chúng trong hoạt Ä‘á»™ng thá»±c tiá»…n.

Khắc phục Ä‘iều này, Luật Báo chí 2016 được ban hành và có hiệu lá»±c từ ngày 1/1/2017. Luật bổ sung những quy định bắt buá»™c về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo, trong Ä‘ó quy định Há»™i Nhà báo Việt Nam có trách nhiệm ban hành, tổ chức thá»±c hiện quy định về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo. Thá»±c hiện quy định của Luật Báo chí 2016, Há»™i Nhà báo Việt Nam ban hành 10 quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam; Chỉ thị 120/CT - HNB về tổ chức học tập, thá»±c hiện 10 quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam.

Theo Giáo sÆ°, Tiến sÄ© VÅ© Văn Phúc, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cá»™ng sản: Ngày nay, rất nhiều yếu tố tác Ä‘á»™ng đến việc giữ gìn, rèn luyện đạo đức người làm báo. Quy định về đạo đức nhà báo là cẩm nang để má»—i người làm báo dá»±a vào và tuân thủ. Việc rèn luyện đạo đức của người làm báo phụ thuá»™c trÆ°á»›c hết vào ý thức của má»—i nhà báo. Ý thức quyền lá»±c cần Ä‘i liền vá»›i ý thức trách nhiệm nặng nề của người làm báo. Nhà báo cần luôn biết "sợ" má»—i khi cầm bút. Đó là ná»—i sợ về ý thức trách nhiệm, ná»—i sợ để giúp nhà báo trả lời chính xác các câu hỏi luôn đặt ra cho má»—i người làm báo “Viết cho ai?”, “Viết để làm gi?”.

Vá»›i trách nhiệm công dân và nghÄ©a vụ của người làm báo, nhà báo cần thể hiện tinh thần cầu thị, quyết tâm sá»­a chữa thiếu sót, khuyết Ä‘iểm. Các nhà báo phải ná»— lá»±c, không ngừng làm má»›i mình về tÆ° duy, chỉ đạo, quản lý, tác nghiệp, Ä‘Æ°a đến công chúng những thông tin, kiến giải chuẩn xác nhất, sinh Ä‘á»™ng, hấp dẫn và đầy tinh thần trách nhiệm.

Là má»™t trong những lãnh đạo trá»±c tiếp của Há»™i Nhà báo Việt Nam, Nhà báo Hồ Quang Lợi cho rằng, bên cạnh sá»± tá»± rèn luyện, tu dưỡng của nhà báo, hệ thống pháp luật cÅ©ng phải được hoàn thiện để xây dá»±ng nền báo chí vừa giàu tính chiến đấu, vừa giàu tính nhân văn, bảo vệ lợi ích chính Ä‘áng của người dân, vì lợi ích chung của xã há»™i, của đất nÆ°á»›c… Mặt khác, cÅ©ng cần tăng cường hiệu lá»±c quản lý, xây dá»±ng môi trường xã há»™i lành mạnh để tiếng nói tích cá»±c đủ sức mạnh đẩy lùi những cái ác, cái xấu.

Để giữ vững, phát huy đạo đức người làm báo cách mạng, Cục trưởng Cục Báo chí - Bá»™ Thông tin và Truyền thông LÆ°u Đình Phúc chỉ ra rằng, cần tăng cường sá»± lãnh đạo của Đảng đối vá»›i báo chí. Theo ông Phúc, để đảm bảo cho báo chí thá»±c sá»± là công cụ tin cậy của Đảng, Nhà nÆ°á»›c, thể hiện tiếng nói của nhân dân, Ä‘òi hỏi những người làm báo phải vững vàng về lập trường, quan Ä‘iểm, trong sáng về đạo đức, lối sống; sắc bén về chuyên môn, nghiệp vụ. 

Trong suốt quá trình phát triển của sá»± nghiệp báo chí, Đảng ta đặc biệt quan tâm đến công tác giáo dục, bồi dưỡng về bản lÄ©nh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, trình Ä‘á»™ của Ä‘á»™i ngÅ© cán bá»™, phóng viên, biên tập viên các cÆ¡ quan báo chí. Bởi vậy, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Ä‘á»™i ngÅ© cán bá»™, những người làm báo luôn trung thành tuyệt đối vá»›i Đảng, vá»›i sá»± nghiệp cách mạng, bám sát thá»±c tiá»…n, không ngừng sáng tạo ra những tác phẩm báo chí có chất lượng cao, phản ánh trung thá»±c mọi mặt của đời sống xã há»™i.
Chú trọng Ä‘ào tạo về đạo đức báo chí
TrÆ°á»›c những biến đổi của thời đại, môi trường báo mạng thay đổi nhanh chóng và khó có thể dá»± Ä‘oán. Ngày càng có nhiều công chúng, nhất là lá»›p trẻ lấy thông tin từ các website. Các bạn đọc trẻ này hoàn toàn bị các trang mạng Ä‘iều khiển vá»›i ná»™i dung thường được quyết định theo xu hÆ°á»›ng vì mục Ä‘ích lợi nhuận hÆ¡n là phục vụ dân trí. Vì thế, thách thức lá»›n nhất đối vá»›i công tác Ä‘ào tạo nhà báo hiện nay là làm thế nào để giúp họ tăng cường các kỹ năng làm báo hiện đại; đồng thời nâng cao vai trò, đạo đức của người làm báo.

Phó Giáo sÆ°, Tiến sÄ© Đinh Thị Thúy Hằng, Giám đốc Trung tâm Bồi dưỡng Nghiệp vụ Báo chí Há»™i Nhà báo Việt Nam cho biết: Trong việc bồi dưỡng kỹ năng, nghiệp vụ cho các há»™i viên, Há»™i Nhà báo Việt Nam sẽ quan tâm hÆ¡n nữa đến Ä‘ào tạo về đạo đức báo chí cho phóng viên, coi Ä‘ây là Ä‘iểm nhấn trong các mô hình Ä‘ào tạo thời gian tá»›i. Điểm quan trọng không kém trong công tác Ä‘ào tạo, bồi dưỡng nhà báo là các há»™i thảo chuyên đề về đạo đức báo chí cần được tổ chức gắn vá»›i các khóa học kỹ năng, thông qua các cuá»™c thảo luận của học viên vá»›i các tình huống cụ thể.

Nói về vấn đề này, Đại tá Đoàn Xuân Bá»™, Phó Tổng Biên tập Báo Quân Ä‘á»™i nhân dân nhấn mạnh: Công tác Ä‘ào tạo, bồi dưỡng, nâng cao về chính trị, nghiệp vụ, đạo đức cho Ä‘á»™i ngÅ© người làm báo cần được thá»±c hiện má»™t cách nghiêm túc, thá»±c chất, hiệu quả. Ngay cả Ä‘á»™i ngÅ© lãnh đạo cÆ¡ quan báo chí cÅ©ng phải không ngừng học tập, rèn luyện để luôn vững vàng về chính trị, nắm chắc quan Ä‘iểm, đường lối của Đảng, để đảm trách vai trò “cầm cÆ°Æ¡ng cho tòa soạn” giữ vững vị trí, trách nhiệm xã há»™i và sứ mệnh cao cả của cÆ¡ quan báo chí.

Cùng chung quan Ä‘iểm Ä‘ó, nhà báo Nguyá»…n Tiến Mạnh, Chủ tịch Há»™i Nhà báo tỉnh Quảng Ninh, Tổng Biên tập Báo Quảng Ninh cho biết thêm: Để xây dá»±ng được Ä‘á»™i ngÅ© làm báo cách mạng có bản lÄ©nh, năng lá»±c chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp, công tác Ä‘ào tạo phóng viên cần có sá»± Ä‘á»™t phá về việc tuyển sinh, chÆ°Æ¡ng trình dạy và phÆ°Æ¡ng pháp; cần giáo dục sâu hÆ¡n về truyền thống, tấm gÆ°Æ¡ng đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của lá»›p lá»›p các thế  hệ nhà báo cách mạng Ä‘ã cống hiến, hy sinh cho Ä‘á»™c lập, tá»± do của dân tá»™c. Các cÆ¡ quan báo chí cần đổi má»›i trong cách tuyển dụng, trong Ä‘ào tạo, Ä‘ào tạo lại, mạnh dạn đầu tÆ° tuyển dụng những người Ä‘ã qua hoạt Ä‘á»™ng thá»±c tiá»…n, có năng khiếu báo chí, được tôi luyện và thá»­ thách để Ä‘ào tạo lại nghề báo…

Tổng Biên tập Tạp chí Quốc phòng toàn dân VÅ© Mạnh Hùng Ä‘Æ°a ra 2 giải pháp chủ yếu nâng cao bản lÄ©nh chính trị, đạo đức nghề nghiệp cho nhà báo. Trong Ä‘ó, bên cạnh việc phát huy vai trò, trách nhiệm của cÆ¡ quan báo chí, ngành chủ quản, các cấp Há»™i Nhà báo trong việc tăng cường giáo dục nâng cao bản lÄ©nh chính trị, đạo đức nghề nghiệp cho phóng viên, biên tập viên, cÅ©ng cần thống nhất quy hoạch Ä‘ào tạo, bồi dưỡng về chính trị, đạo đức nghề nghiệp cho nhà báo.

Đạo đức nghề nghiệp là má»™t trong những phẩm chất có tính chất nền tảng của hoạt Ä‘á»™ng báo chí. Trong nhiều trường hợp, đạo đức nghề nghiệp còn được nhấn mạnh hÆ¡n nghiệp vụ báo chí. Bởi người làm báo có thể học tập, Ä‘úc rút kinh nghiệm về nghiệp vụ, nhÆ°ng đạo đức nghề nghiệp là yếu tố thuá»™c tÆ° chất của con người, mà nổi lên là tinh thần trách nhiệm, thái Ä‘á»™ nghiêm túc đối vá»›i công việc. Chính vì vậy, cùng vá»›i việc tích cá»±c học tập, trau dồi đạo đức, má»—i nhà báo phải tá»± thấy vai trò và trách nhiệm của mình đối vá»›i xã há»™i để giữ gìn “mắt sáng, lòng trong, bút sắc”.

Theo Mỹ Bình/ Thông Tấn Xã Việt Nam