Báo chí và mạng xã há»™i

Vá»›i tính chất phức tạp, việc sá»­ dụng thông tin mạng xã há»™i trong tác phẩm báo chí cần cẩn trọng và tuân theo những nguyên tắc nhất định để vừa tránh được những sai phạm nhÆ° thông tin sai sá»± thật, thông tin không đầy đủ, vi phạm tính nhân văn,… vừa tạo được hiệu quả thông tin của bài viết.

Luật Báo chí 2016 và văn bản pháp luật hiện hành Ä‘ã có má»™t số quy định về việc đăng, phát thông tin của cÆ¡ quan báo chí; về quyền và nghÄ©a vụ của các tổ chức, cá nhân cung cấp thông tin cho báo chí; về trách nhiệm trÆ°á»›c pháp luật của cÆ¡ quan báo chí đối vá»›i thông tin được đăng, phát trên báo chí của mình Ä‘ã hÆ°á»›ng dẫn cÆ¡ quan báo chí, nhà báo khi khai thác, xác minh, chọn lá»±a thông tin đăng, phát trên báo chí phải theo má»™t quy chuẩn chung, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; đảm bảo tính chính xác, chân thá»±c của thông tin báo chí và tạo hành lang pháp lý rõ ràng để báo chí tác nghiệp thuận lợi. Theo Ä‘ó, cÆ¡ quan báo chí buá»™c phải viện dẫn nguồn tin (cá nhân, tổ chức, cÆ¡ quan nào cung cấp) khi đăng tải, tức là những thông tin được sá»­ dụng làm tÆ° liệu phải được xác minh có nguồn gốc rõ ràng. 

Điều 2, Ä‘iều 3, trong Quy chế Xác định nguồn tin trên báo chí ban hành kèm theo Quyết định số 52/2008/QĐ-BTTTT của Bá»™ Thông tin và Truyền thông cÅ©ng chỉ rõ: “CÆ¡ quan báo chí, tác giả bài báo phải viện dẫn nguồn tin được sá»­ dụng để đăng, phát trên báo chí. Khi viện dẫn nguồn tin phải thể hiện rõ nguồn tin cho cá nhân, cÆ¡ quan, tổ chức nào cung cấp hoặc thể hiện rõ là theo nguồn tin riêng của phóng viên, nguồn tin riêng của cÆ¡ quan báo chí và phải chịu trách nhiệm trÆ°á»›c pháp luật về xuất xứ và tính xác thá»±c của nguồn tin”.

Mặt khác, “đối vá»›i các vụ án Ä‘ang được Ä‘iều tra hoặc chÆ°a xét xá»­ và các vụ việc tiêu cá»±c hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật nhÆ°ng chÆ°a có kết luận của cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c có thẩm quyền, báo chí có quyền thông tin theo nguồn tài liệu của mình nhÆ°ng phải viện dẫn nguồn tin theo Ä‘úng quy định tại Điều 2 của Quy chế này và chịu trách nhiệm trÆ°á»›c pháp luật về ná»™i dung thông tin Ä‘ã đăng, phát. CÆ¡ quan báo chí phải đảm bảo tính nguyên vẹn, chính xác của thông tin được cung cấp; không được đăng, phát những thông tin về thân nhân và các mối quan hệ của cá nhân trong các vụ án, vụ việc tiêu cá»±c khi không có căn cứ cho rằng những thân nhân và các mối quan hệ Ä‘ó liên quan đến vụ án, vụ việc tiêu cá»±c hoặc chÆ°a có kết luận của cÆ¡ quan nhà nÆ°á»›c có thẩm quyền, làm ảnh hưởng xấu đến đời tÆ° của công dân.

Để  sá»­ dụng hiệu quả thông tin tÆ° liệu mạng xã há»™i 

Má»™t nguyên tắc tiên quyết là các cÆ¡ quan báo chí cần tuân thủ tuyệt đối theo các quy định của pháp luật về việc sá»­ dụng thông tin nói chung và thông tin tÆ° liệu mạng xã há»™i nói riêng trong quá trình duyệt tin bài của phóng viên, nhà báo. 

Thứ hai, về tính xác thá»±c của tÆ° liệu được lấy từ mạng xã há»™i. Sau khi xác nhận về nguồn gốc thông tin (Facebook cá nhân, số Ä‘iện thoại, email, địa chỉ người cung cấp), nhà báo cần phải xác nhận về tính chân thá»±c của nguồn tin. Người viết cần liên hệ qua số Ä‘iện thoại, thÆ° Ä‘iện tá»­,… hay gặp trá»±c tiếp để phỏng vấn nhân vật nhằm xác minh thông tin má»™t lần nữa, đồng thời khai thác thêm những dữ kiện má»›i để làm chất liệu cho những bài viết tiếp theo. Bởi lẽ, thông tin khi đăng tải trên mạng xã há»™i hoàn toàn có thể xóa Ä‘i hoặc thay đổi má»™t cách dá»… dàng; ảnh chụp màn hình của thông tin trên trang mạng xã há»™i tại thời Ä‘iểm nó xuất hiện là tất yếu cần thiết để làm bằng chứng hoặc phục vụ cho các thao tác về sau.

Thứ ba, bên cạnh trách nhiệm kiểm chứng và xác thá»±c thông tin mạng xã há»™i Ä‘ược sá»­ dụng trong bài viết, phóng viên cần hiểu biết, tôn trọng và thá»±c hiện Ä‘úng những quy tắc sá»­ dụng mạng xã há»™i của nhà báo do Há»™i Nhà báo Việt Nam Ä‘ã ban hành.

Thá»±c hiện Điều 8 Luật Báo chí năm 2016, Há»™i Nhà báo Việt Nam Ä‘ã xây dá»±ng Quy tắc sá»­ dụng mạng xã há»™i của người làm báo Việt Nam, trên cÆ¡ sở các quy định của Luật Báo chí và 10 Ä‘iều Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam. Bá»™ quy tắc gồm 3 chÆ°Æ¡ng và 7 Ä‘iều, có hiệu lá»±c từ ngày 1/1/2019, trong Ä‘ó quy định cụ thể 4 việc/Ä‘iều người làm báo Việt Nam cần làm khi tham gia mạng xã há»™i và 8 việc/Ä‘iều người làm báo Việt Nam không được làm khi tham gia mạng xã há»™i để luôn nhắc nhở những người làm báo phải cẩn trọng khi vừa tham gia mạng xã há»™i nhÆ° má»™t chủ thể vừa là người khai thác và sá»­ dụng nguồn tài nguyên thông tin dồi dào ấy để phản ánh trên báo chí.

Bởi suy cho cùng, sá»­ dụng tÆ° liệu mạng xã há»™i là tạo ra hai tầng thông tin tác Ä‘á»™ng đến Ä‘ám Ä‘ông công chúng. Những thông tin tÆ° liệu mạng xã há»™i tá»± bản thân nó Ä‘ã tạo ra má»™t tầng thông tin có tác Ä‘á»™ng lan truyền và kích thích Ä‘ám Ä‘ông công chúng mạnh mẽ. Khi phóng viên sá»­ dụng thông tin mạng xã há»™i Ä‘ó thì đồng nghÄ©a vá»›i việc tiếp tục tạo ra má»™t tầng thông tin thứ hai và khuếch đại thông tin Ä‘ó đến vá»›i công chúng. Thông tin không chỉ dừng lại ở cấp Ä‘á»™ thông báo về sá»± kiện, vấn đề mà còn xác thá»±c tính chính xác, phân tích, giải thích, giải Ä‘áp, bình luận về sá»± kiện, vấn đề.

Trong tác phẩm “Tâm lý học Ä‘ám Ä‘ông”, Gustave Le Bon Ä‘ã chỉ ra rằng: Đám Ä‘ông thường có khuynh hÆ°á»›ng hành Ä‘á»™ng theo quán tính, theo cảm xúc, vá»›i ít lý trí và nhiều tình cảm. Những cá nhân trong Ä‘ám Ä‘ông thường dá»… hùa theo những kích thích ban đầu mang kịch tính để tạo nên má»™t niềm tin tức thời vô Ä‘iều kiện về thông tin Ä‘ó mà không cần kiểm chứng.

Thá»±c tế cho thấy, có rất nhiều thông tin sai lệch trong đời sống nói chung và trên mạng xã há»™i nói riêng được Ä‘ám Ä‘ông công chúng nghe theo và tin ngay. Việc khẳng định, kiểm chứng, phân tích và định hÆ°á»›ng thông tin trên mạng xã há»™i Ä‘ang dần trở thành má»™t vai trò không thể thiếu trong đời sống báo chí. Để thá»±c hiện tốt vai trò tác Ä‘á»™ng Ä‘ó thì việc đặt ra và thá»±c hiện theo những quy tắc chung là Ä‘iều tất yếu cần có trong ý thức của những người cầm bút nói chung và người làm báo nói riêng.

ThS. Trần Minh Tuấn - GV Viện Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền/Người làm báo