Má»™t gia Ä‘ình Ä‘ông con ở bản Mùa Xuân. Ảnh: Hà Huyền

Đây là những bản vùng cao giáp biên của huyện Quan SÆ¡n vá»›i gần 100% là há»™ nghèo. Mọi sinh hoạt hầu hết đều tá»± cung tá»± cấp, chỉ có khoảng 30 đến 40% bà con trong bản mà chủ yếu là Ä‘àn ông và học sinh nói được tiếng phổ thông. Không còn là chuyện má»›i, nhÆ°ng thá»±c tế, nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống vá»›i bao hệ lụy vẫn Ä‘eo bám cuá»™c sống người dân nÆ¡i “cổng trời” này.

Chúng tôi lên vá»›i Ché Lầu, Mùa Xuân vào những ngày cuối tháng 9/2017. Bảy mÆ°Æ¡i lăm cây số từ trung tâm huyện lên xã Na Mèo, chiếc xe bán tải chạy bon bon chỉ mất hÆ¡n 1 giờ đồng hồ, thế nhÆ°ng, 14km vào bản là cả má»™t vấn đề. Vá»›i cung đường chỉ có Ä‘i lên, không có xuống, gập ghềnh những Ä‘á, sỏi lá»™ thiên, đến Ä‘i xe máy, cuốc bá»™ còn chật vật, thì việc ô tô không thể vào được là Ä‘iều dá»… hiểu. Vừa vác máy, vừa Ä‘i bá»™ leo dốc, mệt bở hÆ¡i tai nhÆ°ng đồng chí quay phim trong Ä‘oàn chúng tôi vẫn Ä‘ùa: Đường lên trời là Ä‘ây chứ Ä‘âu.

Đúng nhÆ° lời của đồng chí Trưởng phòng dân tá»™c huyện Ä‘ã nói trÆ°á»›c vá»›i chúng tôi: Nếu hÆ¡n 9 giờ xuất phát từ thị trấn Quan SÆ¡n thì 1 giờ chiều, má»›i có thể đến bản Ché Lầu.

Được các đồng chí cán bá»™ địa phÆ°Æ¡ng, Bá»™ Ä‘á»™i Biên phòng cÅ©ng nhÆ° Bí thÆ° Chi bá»™, Trưởng bản Ché Lầu dẫn đường, chúng tôi Ä‘ã đến thăm gia Ä‘ình anh Thao Cá Dính - má»™t ngôi nhà nằm cheo leo, nép mình trên triền đồi. Là há»™ nghèo nhÆ°ng gia Ä‘ình anh Thao Cá Dính cÅ©ng Ä‘ang được coi là má»™t trong những gia Ä‘ình biết làm ăn của bản Ché Lầu vá»›i hÆ¡n 50 há»™ dân này. Trong căn nhà ánh Ä‘iện không đủ thấy rõ mặt người, anh Thao Cá Dính tâm sá»±: Gia Ä‘ình anh có 4 người con, 3 trai má»™t gái, các con trai đều lấy vợ và theo nhau Ä‘i làm rẫy cả, hôm nay có má»—i dâu út là HÆ¡ Thị Xó ở nhà vì con má»›i được hÆ¡n tháng tuổi. Xó cÅ©ng vừa tròn 16 tuổi. Chúng tôi phải nhờ đồng chí cán bá»™ văn hóa xã làm phiên dịch khi trò chuyện cùng Xó. Xó cho biết lấy chồng khi chÆ°a đầy 16 tuổi, ở bản này, cùng Ä‘á»™ tuổi vá»›i em mà lấy chồng sá»›m đếm sÆ¡ sÆ¡ cÅ©ng khoảng chục người.

Chiều xuống, khi bà con trở về nhà sau má»™t ngày Ä‘i làm trên nÆ°Æ¡ng rẫy, chúng tôi không khó để bắt gặp những bà mẹ trẻ địu con trên lÆ°ng trông giống nhÆ° chị cõng em… Nhiều bé gái người Mông dù má»›i 13, 14 tuổi - Ä‘ang ở Ä‘á»™ tuổi cắp sách đến trường, gÆ°Æ¡ng mặt vẫn còn nét thÆ¡ ngây Ä‘ã phải gánh thiên chức làm vợ, làm mẹ. Việc lấy vợ, lấy chồng của người Mông ở bản Mùa Xuân, Ché Lầu, Xía Nọi cÅ©ng hồn nhiên nhÆ° cỏ cây trên đỉnh núi mù sÆ°Æ¡ng. Chỉ cần Æ°ng cái bụng là về nói vá»›i bố mẹ mang lợn, gà và vài đồng bạc trắng đến hỏi rồi về ở vá»›i nhau. Mặc dù địa phÆ°Æ¡ng Ä‘ã có nhiều biện pháp tuyên truyền, giáo dục nhÆ°ng cÅ©ng không thể cấm cản khi những đứa trẻ thích nhau và được bố mẹ đồng ý. Chúng tôi Ä‘ã có dịp đến thăm và trò chuyện vá»›i anh Thao Văn Chính ở bản Mùa Xuân, xã SÆ¡n Thủy. Anh Chính 41 tuổi, có 4 người con, 3 con trai, 1 con gái. 3 người con trai đều Ä‘ã lấy vợ và đều tảo hôn. Khi chúng tôi hỏi: “Anh có được các cán bá»™ tuyên truyền về luật hôn nhân không?” Anh Thao Văn Chính thật thà: “Cán bá»™ ở Ä‘ây tuyên truyền nhiều lắm, tôi cÅ©ng bảo con cái rồi, không được lấy sá»›m nhÆ°ng mà chúng nó Æ°ng nhau, kéo nhau về thì phải chấp nhận thôi, cho cÆ°á»›i thôi. Không giống các dân tá»™c khác, đối vá»›i con gái người Mông, khi Ä‘ã theo về nhà người ta rồi, nếu không cÆ°á»›i thì coi nhÆ° ế chồng, không ai lấy, thế nên bố mẹ phải cho cÆ°á»›i.

CÅ©ng chẳng biết thật hay Ä‘ùa, anh Thao Văn Mai - Bí thÆ° Chi bá»™, Trưởng bản Ché Lầu, xã Na Mèo nói vá»›i chúng tôi: “Việc tuyên truyền rất khó khăn vì phần lá»›n đồng bào Mông quan niệm rằng, nếu không lấy vợ sá»›m thì người khác sẽ lấy mất”. Và cÅ©ng theo nhÆ° cán bá»™ địa phÆ°Æ¡ng ở Ä‘ây cho biết thì năm nào ở các bản người Mông cÅ©ng có ít nhất 6 -7 trường hợp tảo hôn. Có không ít cặp vợ chồng lấy nhau mấy năm, khi đủ tuổi hoặc con đến tuổi Ä‘i học má»›i ra xã làm giấy đăng ký kết hôn. Thậm chí có trường hợp để làm giấy khai sinh, buá»™c lòng những đứa trẻ phải mang họ của mẹ. Vá»›i những trường hợp này, chính quyền địa phÆ°Æ¡ng vẫn tạo Ä‘iều kiện cho các cháu Ä‘i học, được đăng ký thẻ bảo hiểm khám chữa bệnh. Ở Ä‘ây muốn phạt cÅ©ng khó, vì dân bản cái ăn, cái mặc còn túng thiếu thì lấy tiền Ä‘âu để ná»™p phạt.

Theo thống kê chÆ°a đầy đủ, từ năm 2011 đến hết năm 2014, huyện Quan SÆ¡n có 149 cặp tảo hôn, trong Ä‘ó có 32 cặp kết hôn cận huyết thống chủ yếu ở 3 bản người Mông là Mùa Xuân, Ché Lầu và Xía Nọi. Năm 2015 tá»· lệ trẻ em suy dinh dưỡng ở các bản này lên đến 90%, số trẻ em thÆ°Æ¡ng tật cÅ©ng cao hÆ¡n nhiều so vá»›i địa bàn khác. Mặc dù Luật Hôn nhân và Gia Ä‘ình Ä‘ã được phát đến tận tay người dân, pa nô, áp phích, treo khắp, không những chÆ°a ngăn chặn được, mà thá»±c tế Ä‘áng buồn hÆ¡n, những con số này mấy năm gần Ä‘ây lại có chiều hÆ°á»›ng tăng lên. Danh sách những cặp vợ chồng trẻ con ở bản Mùa Xuân, Ché Lầu, Xía Nọi vẫn Ä‘ang tiếp tục nối dài. Những cặp vợ chồng sinh năm 2001, 2002, thậm chí là 2005, nghÄ©a là má»›i chỉ 11, 12 hoặc 16 tuổi chÆ°a đủ tuổi kết hôn Ä‘ã là vợ chồng. Nguyên nhân chủ yếu dẫn tá»›i tình trạng trên là do tập tục Ä‘ã ăn sâu trong nếp nghÄ© của người dân. Thứ nữa là chính quyền địa phÆ°Æ¡ng chÆ°a có biện pháp xá»­ lý “mạnh tay”, má»›i chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền, vận Ä‘á»™ng đối vá»›i các trường hợp này.

Còn má»™t thá»±c tế cần phải thẳng thắn nhìn nhận Ä‘ó là, vẫn còn cán bá»™, đảng viên chÆ°a thật sá»± gÆ°Æ¡ng mẫu trong việc chấp hành Luật Hôn nhân và Gia Ä‘ình. Má»™t số con em cán bá»™, đảng viên vẫn còn tảo hôn. Đơn cá»­ nhÆ° trường hợp của gia Ä‘ình anh Thao Văn Dia - Bí thÆ° Chi bá»™, Trưởng bản Mùa Xuân. Con trai anh Dia má»›i 15 tuổi, con dâu 14 tuổi Ä‘ã có vá»›i nhau hai mặt con, đứa 2 tuổi, đứa gần 1 tuổi. Mặc dù ở riêng nhÆ°ng mọi sinh hoạt của gia Ä‘ình trẻ con này phần lá»›n dá»±a vào bố mẹ hai bên. Nguyên nhân dá»… nhận thấy nữa Ä‘ó là phần lá»›n cán bá»™, đảng viên là người địa phÆ°Æ¡ng nên nhiều lúc còn nặng tình cảm, ngại va chạm. Thêm vào Ä‘ó, văn bản chỉ đạo của cấp trên đối vá»›i vấn đề phòng, chống tảo hôn chÆ°a thật quyết liệt và có tính răn Ä‘e cao.

Để khắc phục tình trạng nêu trên, cùng vá»›i việc kiên trì tuyên truyền vận Ä‘á»™ng, bà LÆ°Æ¡ng Thị Hạnh - Phó Chủ tịch UBND huyện Quan SÆ¡n cho biết: “Huyện  Ä‘ang tập trung thá»±c hiện Đề án “Giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong đồng bào Dân tá»™c thiểu số tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020” do Ban Dân tá»™c tỉnh ban hành tháng 1/2017. Quan SÆ¡n cÅ©ng Ä‘ang quan tâm hÆ¡n nữa công tác xóa Ä‘ói giảm nghèo bền vững, nâng cao dân trí cho người dân nhất là người dân vùng đồng bào Mông, vùng sâu, vùng xa, để từ Ä‘ó người dân, nhất là thế hệ trẻ nhận thức rõ hÆ¡n hậu quả của việc tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống”.

Chia tay những bản Mông, chúng tôi xuống núi về xuôi, gÆ°Æ¡ng mặt những người mẹ trẻ con non tÆ¡, những đứa trẻ nhem nhuốc bên rá cÆ¡m đạm bạc vẫn ám ảnh trong tâm trí chúng tôi. Chỉ mong vá»›i sá»± vào cuá»™c của các cấp, ngành, Đề án “Giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng vào dân tá»™c thiểu số tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020” sẽ Ä‘i vào cuá»™c sống để không còn “lời ru buồn” mà chỉ có những khúc nhạc vui trong tổ ấm trên rẻo cao mù sÆ°Æ¡ng.

Hà Huyền