Thá»­ thách về sá»± lấn lÆ°á»›t của mạng xã há»™i, ná»—i cam go của báo giấy bên bờ vá»±c teo tóp thị phần từng ngày. Và nhiều khó khăn khác nữa. Nó khiến nhiều người Ä‘ã làm báo đứng trÆ°á»›c ngã ba đường của sá»± chuyển nghề, của sá»± đổ đời vào các tặc lưỡi để “dòng đời xô đẩy”. Thiện lành nhất, có lẽ là việc nhiều người nghÄ©, thôi thì cÆ¡m áo không Ä‘ùa vá»›i khách thÆ¡, ta xếp bút nghiên, tìm má»™t sinh kế khả dÄ© - cốt sao không bị đạo đức, luật pháp lên án là được. Sá»± chuyển dịch âm thầm và trên diện rá»™ng này, không dá»… nhìn thấy bằng sá»± tha hóa hay bằng má»™t cái gì Ä‘ó nhÆ° kiểu án tù cho nhà báo nhận hối lá»™ nào cả. NhÆ°ng sá»± cay đắng thì cÅ©ng gần giống nhau.

Có lần, tôi được mời giảng ở má»™t khóa học gồm 400 hiệu trưởng các nhà trường về khủng hoảng truyền thông, má»™t nhà giáo tâm huyết Ä‘ã mạnh dạn hỏi: “Lúc có loạn má»›i biết anh hùng, bây giờ mà ai còn trụ lại rồi say sÆ°a vá»›i nghề, thì má»›i là Ä‘áng quý. Vậy, xin hỏi, phẩm giá của người làm báo thể hiện ở Ä‘iểm nào?”.

Cuá»™c tranh luận nổ ra quyết liệt hÆ¡n, khi má»™t cô hiệu trưởng má phấn môi son ấm ức, có dịp, má»™t ngày tôi phải tiếp đến 12 phóng viên, nhà báo, họ lần lượt và trịnh trọng đến, miệt mài truy vấn các khoản thu đầu năm và Ä‘òi xem hóa Ä‘Æ¡n tài chính nhập rau nhập thịt vào bếp ăn từng bữa ra sao. Sau Ä‘ó chẳng có bài nào được in trên báo hay tạp chí cả. Họ có băng nhóm, “phím” cho nhau lần lượt đến, khi có dấu hiệu “gõ ra tiền”.

Tôi Ä‘em câu hỏi về phẩm cách của người cầm bút trong thời này ra hỏi ở má»™t lá»›p bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí do Há»™i Nhà báo Việt Nam tổ chức. Các nhà báo nói nhiều về khát vọng làm má»™t cái gì Ä‘ó hữu ích cho cá»™ng đồng. Nếu chỉ duy nhất cầm bút viết báo vì lý do mÆ°u sinh, thì tôi nghÄ©, mai có nghề nào ra tiền hÆ¡n má»™t tí, họ sẽ bỏ nghề báo ngay. Vấn đề là làm sao vẫn lo cÆ¡m áo gạo tiền mà vẫn có được nhiều tác phẩm lay Ä‘á»™ng lòng người, Ä‘em lại những chuyển biến tích cá»±c và quyết liệt cho hiện thá»±c nhiều lúc còn lấm láp, lầm than hay bất công kia. Khi má»™t bài báo cứu nhiều mạng người, Ä‘em lại sá»± minh bạch cho cá»™ng đồng và cởi bỏ nhiều oan khuất, thì người cầm bút lâm vào má»™t cái sá»± râm ran không gì sung sÆ°á»›ng và hÆ°ng phấn bằng. Họ chợt tin rằng, Ä‘úng, báo chí hóa ra là quyền lá»±c thứ tÆ° trong xã há»™i thật. Làm má»™t cái gì Ä‘ó hữu ích cho Đời - Ä‘ó là thÆ°á»›c Ä‘o quan trọng nhất cho phẩm cách của người cầm bút. Tố cáo má»™t loại tá»™i phạm, má»™t loại hiểm họa má»›i; Ä‘iều tra, đề nghị bắt giữ, xá»­ tù và trục xuất kẻ xấu ra khỏi lãnh thổ Việt Nam. Cùng kiến nghị sá»­a luật để toàn bá»™ dân chúng được bảo vệ bởi cái Đạo Luật có vai quan trọng bậc nhất mà nÆ°á»›c nhà từng có được kia. Đây có thể gọi là thiên chức đầy kiêu hãnh của báo chí.

Vá»­a rồi, tôi Ä‘ã hỏi má»™t đồng nghiệp, cá giá của cậu mà các đối tượng Ä‘Æ°a ra để mua chuá»™c/hối lá»™ khoảng Ä‘á»™ bao nhiêu tiền? Câu ta khảng khái: giá nào cÅ©ng vẫn rẻ. ChÆ°a nói về đạo đức, chỉ riêng khía cạnh tiền, tá»› Ä‘ã chẳng tá»™i gì Ä‘ánh đổi cả danh dá»±, nhân phẩm, cả tÆ°Æ¡ng lai và quyền tá»± do công dân của mình để lấy vài đồng bạc lẻ. Cụ thể, nếu Ä‘e dọa, tống tiền, nhận hối lá»™ vài triệu hay vài chục triệu, thì hai ba chục năm làm nhà báo nghiêm túc và ít nhiều danh tiếng của tá»› sẽ đứng bên bờ… Ä‘i ở tù. Tá»› Ä‘ã ngồi tính kỹ ra, là má»—i năm tuyệt vời của tuổi trẻ làm báo mà tá»› vẫn tá»± hào ấy, được kẻ Ä‘Æ°a hối lá»™ mua vá»›i giá bao nhiêu tiền? - 1 triệu đồng hay 10 triệu đồng? NghÄ© kỹ thì việc tá»› không bán rẻ mọi thứ Ä‘ang ngời ngời của mình, trÆ°á»›c hết là vì má»™t phép tính thông minh. Sau nữa là vì cái danh dá»± của người cầm bút, Ä‘ó là tài sản của mình, đồng thời của cha mẹ và con cháu, bạn bè và cả các thế hệ học trò của mình nữa chứ. Nếu đứng trÆ°á»›c bài toán cân não: đồng tiền và sá»± sống; nếu không Ä‘e dọa tống tiền người khác thì sẽ chết Ä‘ói vì không có gì ăn hay chết rét vì không có gì mặc, thì lúc ấy may ra tá»› má»›i tính Ä‘ánh đổi danh dá»± của người cầm “quyền lá»±c thứ tÆ°” (báo chí) lấy má»™t cái gì Ä‘ó. Cái thứ “xôi thịt” Ä‘ó, nếu Ä‘oạt lấy, tá»› phải chọn má»™t cục to, chứ không thể nào có cái giá vài triệu đồng.

Có lần, má»™t đồng nghiệp của tôi phải thốt lên: “Niệm khúc cho danh dá»± của người cầm bút”. Bởi anh ta Ä‘ã bảo vệ quyền lợi cho má»™t cá»±u binh thiệt thòi và oan khuất suốt nhiều năm. Vị cá»±u binh từ chiến trường Ä‘ánh Mỹ trở về vá»›i các chiến công nhÆ° bắn B41 diệt má»™t trận 5 xe tăng và xe bọc thép của địch. Mảnh đạn găm đầy người, tai ù Ä‘iếc, chất Ä‘á»™c hóa học nhiá»…m trong cÆ¡ thể, 7 lần sinh con thì 6 cái quái thai và những đứa trẻ yểu mệnh ra đời. Sau khi bài báo được in, chính quyền địa phÆ°Æ¡ng Ä‘ã lập hồ sÆ¡, xin xác nhận, bí mật “Ä‘iều tra ngược” tố cáo nhà báo kia viết không chính xác, không trung thá»±c, quy chụp làm người dân hoang mang, nói xấu phong trào đền Æ¡n Ä‘áp nghÄ©a ở địa phÆ°Æ¡ng, bịa tạc sá»± Ä‘au khổ bệnh tật của cá»±u binh và gia Ä‘ình Ä‘ang “lao Ä‘á»™ng và học tập bình thường”.

Mọi “phản pháo” đều có báo cáo, xác nhận, hồ sÆ¡ kèm theo đầy đủ. Văn bản được gá»­i lên Bá»™ Thông tin và Truyền thông, Bá»™ Lao Ä‘á»™ng ThÆ°Æ¡ng binh và Xã há»™i, ủy ban các cấp tỉnh, huyện, xã và dÄ© nhiên là Ban biên tập tòa báo của chúng tôi. Thông tin về “các vị tÆ°á»›ng” đồng Ä‘á»™i của cá»±u binh kia “cÅ©ng bức xúc vì loạt bài báo” tiếp tục được tung ra để tạo dÆ° luận.

Tuy nhiên, sá»± thật thì chỉ có má»™t. Sau thời gian dài trở lại vùng đất mà vị cá»±u binh Ä‘ang gây “ầm Ä© dÆ° luận” kia để củng cố hồ sÆ¡, bí mật ghi hình các nhân chứng và vạch mặt kế hoạch “phản công trên diện rá»™ng” của cÆ¡ quan chức năng sở tại, các cuá»™c đối chất Ä‘ã được tổ chức. Tài liệu được hai bên công bố và “vả” nhau chan chat, hÆ¡n 10 ban, ngành của tỉnh Ä‘ó Ä‘ã đối chất vá»›i nhóm nhà báo, trÆ°á»›c sá»± chứng kiến của lãnh đạo địa phÆ°Æ¡ng và giá»›i truyền thông. Cuối cùng, thì tháng 4/2018, vị cá»±u binh oan khuất Ä‘ã chính thức được Nhà nÆ°á»›c ta phong tặng danh hiệu Anh hùng lá»±c lượng vÅ© trang nhân dân. Ông tên là Nguyá»…n XÆ°á»›c Hiện.

Thá»­ hỏi, bạn tôi Ä‘ã chiến đấu vì cái gì? Vì sá»± thật và vì danh dá»± của người cầm bút Ä‘ang bảo vệ sá»± thật Ä‘ó. Rồi tá»± sá»± thật lên tiếng giải oan cho má»™t người hùng ná»­a thế ká»· Ä‘ói nghèo lầm than vì bị lãng quên. Và câu chuyện ở Ä‘ây Ä‘ang chuyển sang cái nhận thức của người cán bá»™ địa phÆ°Æ¡ng trong ứng xá»­ vá»›i nhà báo.

Ở Ä‘âu Ä‘ó và Ä‘ôi khi, người ta nghÄ© rằng cứ dùng “báo cáo” của cÆ¡ quan có chức năng, rồi đồng loạt mượn mồm người có chức trách “phán nhÆ° Ä‘úng rồi” về má»™t vấn đề gì Ä‘ó, rồi lá»›n tiếng kêu kiện báo chí lên tỉnh, lên bá»™ và lên các cấp cao hÆ¡n là nhà báo sẽ sợ. Là sá»± thật sẽ bị lấp liếm kiểu cả vú lấp miệng em. Xin thÆ°a, sá»± thật chỉ có má»™t. Và vá»›i nhà báo tá»­ tế, thì không có lý do gì để họ bảo vệ má»™t cái Ä‘iêu trá hay tạo dá»±ng sá»± kiện “biến có thành không, biến không thành có”. Khi không lý giải được Ä‘á»™ng cÆ¡ Ä‘ê hèn hay “xôi thịt” của nhà báo trong vụ việc trên, thì cần phải có nhận thức đủ dùng để tin rằng, nhà báo - họ công bố tài liệu vì muốn bảo vệ sá»± thật, bảo vệ người yếu thế. Và họ Ä‘ã đứng về phe nÆ°á»›c mắt trong các “cuá»™c chiến” dạng này.

Đôi khi và ở Ä‘âu Ä‘ó, vì không hiểu nhÆ° vậy được, cán bá»™ cÆ¡ sở Ä‘ã tìm cách chống chế bằng các cuá»™c họp, các hành vi sÆ°u tầm tài liệu và ra báo cáo lấp liếm. Họ nghÄ© rằng, giấy trắng má»±c Ä‘en, nhiều ban, ngành “đức cao vọng trọng” cÅ©ng phản đối và bày tỏ ý kiến, thì nhà báo sẽ bị khuất phục. Nếu không căng thẳng tranh biện Ä‘òi quyền “chủ trì” các cuá»™c đối chất, nếu không dám hứa đăng tiếp 7 bài nữa để bảo vệ chân lý, nếu không dám quả quyết sẽ gặp bá»™ trưởng và Chính phủ để bảo vệ sá»± thật đến cùng, thì thá»­ hỏi nhà báo kia, tòa báo kia có “an toàn” được trong hành trình Ä‘i tìm sá»± thật trân quý kia không?

Có bao nhiêu địa phÆ°Æ¡ng vẫn giữ thói ứng xá»­ vá»›i báo chí hống hách nhÆ° trên? Nếu vụ việc kia được đăng tải ở má»™t tờ báo địa phÆ°Æ¡ng và ông Tổng Biên tập bị “áp chế”/phủ đầu ngay từ đầu, thì thá»­ hỏi họ có dám chiến đấu đến cùng để bảo vệ má»™t phận người anh hùng và Ä‘au khổ nhÆ° vậy không? Họ có tá»± bảo vệ được danh dá»± người cầm bút cho chính mình và cÆ¡ quan mình không? Quả là không dá»… trả lời các câu hỏi trên.

Trong ngành tòa án, người ta có án lệ, có các vụ xá»­ Ä‘iểm. Trong ứng xá»­ vá»›i báo chí, ở nhiều địa phÆ°Æ¡ng, không ít cán bá»™ hữu trách vẫn nghÄ© là mình có đủ quyền và trình Ä‘á»™ để chỉnh huấn nhà báo theo ý muốn chủ quan và ích ká»· của họ. Ý thức chính trị, bảo vệ bí mật quốc gia, các yếu tố đạo đức và luật pháp thì người cầm bút nào cÅ©ng phải tôn trọng. NhÆ°ng đừng mượn các lý do “cao siêu” nào Ä‘ó để lấp liếm sá»± thật về thói ích ká»·, sá»± vô cảm và nhiều khuất tất của cán bá»™ cÆ¡ sở. Đi đến cùng sá»± thật để bảo vệ danh dá»± của ngòi bút, đồng thời bảo vệ chính nhân vật, câu chuyện, vấn đề mà nhà báo Ä‘Æ°a ra. Điều này nó cÅ©ng rÆ°ng rÆ°ng giống nhÆ° việc Ä‘Æ°a ra má»™t “án lệ” cho các cuá»™c tranh biện nảy lá»­a không ít khi còn tồn tại giữa cán bá»™ cÆ¡ sở và người cầm bút dÅ©ng cảm. Rằng, nếu không dám ủng há»™ lẽ phải vá»›i các giá trị nhân văn mà cá»™ng đồng và nhân loại tiến bá»™ Ä‘ang hÆ°á»›ng tá»›i, thì trong cách ứng xá»­ vá»›i báo chí truyền thông của mình, các vị ấy cÅ©ng không nên dùng quyền lá»±c (vá»›i các mệnh lệnh hành chính và các văn bản báo cáo thiếu trung thá»±c) để vu vạ cho người cầm bút chân chính. Mà các bên nên gặp nhau ở má»™t bến Ä‘á»—: Ä‘ó là sá»± tá»­ tế.

Muốn được nhÆ° vậy, thì tối thiểu nhà báo phải biết trong danh dá»±, đừng để các cám dá»— tiền bạc, hay quyền lá»±c, hay má»™t cái gì Ä‘ó tầm thường ích ká»· nó mua chuá»™c hoặc khuất phục. Và dÄ© nhiên, người cán bá»™ cÆ¡ sở, nếu không “truyền lá»­a” được cho người cầm bút chân chính hÆ°á»›ng tá»›i các giá trị nhân văn quý giá, thì ít ra họ cÅ©ng phải biết sá»­a mình để hÆ°á»›ng tá»›i các Ä‘iều Ä‘ó. Người ta bảo, mÆ°a rÆ¡i không cần phiên dịch. Con đường ngắn và giản dị nhất cho bài toán “gặp nhau” này, ấy là tinh thần thượng tôn đạo đức và sá»± hiểu biết.

Đỗ Doãn Hoàng