Việc nhiều tờ báo/tạp chí Ä‘ình Ä‘ám, từng thống trị ngành truyền thông toàn cầu Ä‘ang phải đối mặt vá»›i tÆ°Æ¡ng lai ảm đạm, cầm cá»± để thích nghi vá»›i những đổi thay từng ngày, từng giờ của công nghệ. Đây là vấn đề Ä‘ang đặt ra hết sức cấp bách, cần “lời giải” cho bài toán khó.

“Bức tranh” ảm đạm

Trên thế giá»›i, ná»—i quan ngại về sá»± “hết thời” của báo chí in Ä‘ã được đặt ra cách Ä‘ây khá lâu, khi sá»± khủng hoảng số lượng phát hành lan tá»›i cả “thành trì” của má»™t số “đại gia” ở Mỹ nhÆ°: New York Times, Washington Post, Los Angeles Times, New York World Journal Tribune... Đặc biệt, gần Ä‘ây má»™t số tờ báo “Ä‘ình Ä‘ám” nhÆ°: Financial Times, Frankfurter Rundschau (Đức); Newsweek (Mỹ); The Independent (Anh)... lâm vào tình trạng phải Ä‘óng cá»­a khiến không ít “tín đồ” trung thành hụt hẫng, ngao ngán khi nhìn vào tÆ°Æ¡ng lai không mấy sáng sủa của báo chí in toàn cầu. Do Ä‘ó, thuật ngữ “báo in biến mất” má»™t lần nữa trở thành tâm Ä‘iểm thu hút sá»± chú ý của giá»›i học thuật và dÆ° luận quốc tế.

Đặc biệt, má»™t loạt tờ báo nổi tiếng trên thế giá»›i Ä‘ã tuyên bố “going digital” (chuyển sang số), tức là dừng bản báo in để chuyển sang báo Ä‘iện tá»­. TrÆ°á»›c sá»± phát triển nhÆ° vÅ© bão của truyền thông xã há»™i, sá»± tích hợp Ä‘a phÆ°Æ¡ng tiện cung cấp thông tin miá»…n phí ngay lập tức Ä‘ã và Ä‘ang khiến công chúng toàn cầu mê mẩn. Những cái tên Google, Facebook, YouTube... ngang nhiên thách thức các “đế chế” truyền thông lừng lẫy. Má»™t thá»±c tế “cay đắng” diá»…n ra là các “ông trùm” truyền thông nhÆ° CNN, Reuters, AP, AFP, UPI, CBS... phải nhún mình để bắt tay vá»›i những thế lá»±c má»›i nổi này.

Mặc dù tÆ°Æ¡ng lai của báo chí in vẫn Ä‘ang là chủ đề “hot”, thu hút nhiều người quan tâm, nhÆ°ng có má»™t Ä‘iều chắc chắn sẽ xảy ra: thời hoàng kim của báo chí in Ä‘ã qua. Báo in và tạp chí sẽ phải thay đổi nhÆ° thế nào, để có thể “đứng vững” trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

Tuy nhiên, sá»± cạnh tranh kết hợp vá»›i những tác Ä‘á»™ng tiêu cá»±c của cÆ¡ chế thị trường Ä‘ã khiến má»™t số người làm báo chỉ quan tâm đến hiệu quả kinh tế mà coi nhẹ hiệu quả xã há»™i. Vậy, thế nào là hiệu quả xã há»™i, lợi ích cá»™ng đồng và lợi ích công chúng? Mặc dù Ä‘ã có khá nhiều định nghÄ©a, song chÆ°a có má»™t định nghÄ©a chuẩn xác.

Có người thẳng thắn đề xuất cần phân biệt giữa cái mà công chúng muốn và cái mà công chúng cần, không phải cái gì hấp dẫn công chúng cÅ©ng có lợi cho công chúng. Thá»±c tế Ä‘ã chứng minh, lợi ích của số Ä‘ông không phải bằng trung bình cá»™ng của các lợi ích cá nhân. Vậy lợi ích của số Ä‘ông được định lượng nhÆ° thế nào? Làm thế nào xác định được Ä‘âu là bài báo có lợi cho công chúng, mang lại những gì tốt đẹp cho xã há»™i cần và thá»±c sá»± phục vụ vì nhân dân?

Câu chuyện của các tạp chí ở Việt Nam

Không thoát khỏi xu thế chung của thế giá»›i, báo chí Việt Nam, đặc biệt là các tạp chí chuyên ngành cÅ©ng Ä‘ang đứng trÆ°á»›c không ít thách thức trÆ°á»›c sá»± tác Ä‘á»™ng của mạng xã há»™i. Nhiều tờ báo, tạp chí phải cắt giảm nhân lá»±c vì lượng quảng cáo sụt giảm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn thu của các cÆ¡ quan báo chí, ngoại trừ má»™t số tạp chí được Nhà nÆ°á»›c bao cấp.

Trong thá»±c tế, những tờ báo/tạp chí không có sá»± há»— trợ Ä‘ang cá»±c kỳ khó khăn, tình trạng nợ nhà in, nợ lÆ°Æ¡ng, nợ nhuận bút Ä‘ang diá»…n ra ở không ít cÆ¡ quan báo chí. Tình trạng báo ra chậm, hoặc phải dồn số do thiếu kinh phí không phải là hiếm gặp.

TrÆ°á»›c sá»± tác Ä‘á»™ng của cÆ¡ chế thị trường, các tạp chí chuyên ngành còn gặp vô vàn khó khăn, gian nan trong hành trình khẳng định vị thế, vai trò của mình. Đó không chỉ là sá»± vất vả Ä‘Æ¡n thuần về nguồn kinh phí eo hẹp, hoạt Ä‘á»™ng chủ yếu dá»±a vào sá»± há»— trợ, mà còn là sá»± lo ngại đối vá»›i Ä‘á»™i ngÅ© cá»™ng tác viên ngày càng “già hóa”, sá»± thiếu hụt những cây bút trẻ tài năng, sáng tạo, nhất là phải đối mặt vá»›i sá»± cạnh tranh khốc liệt, thị phần quảng cáo bị ảnh hưởng, lượng Ä‘á»™c giả dần mất vào “tay” của truyền thông xã há»™i. Đó là chÆ°a nói tá»›i chi phí in ấn và phát hành ngày càng tăng cao, tiêu tốn má»™t khoản ngân sách Ä‘áng kể của các tạp chí, cùng vá»›i thói quen chuyển sang dùng Internet Ä‘ang là nguy cÆ¡ lá»›n, làm mất dần Ä‘á»™c giả trung thành của các tạp chí.

Mặt khác, trong bối cảnh bùng nổ các loại hình giải trí, văn hóa đọc truyền thống cÅ©ng có sá»± thay đổi Ä‘áng kể. Má»™t bá»™ phận Ä‘á»™c giả, đặc biệt là giá»›i trẻ không còn mặn mà vá»›i văn hóa đọc Ä‘ã tìm đến các loại hình giải trí, nghe nhìn hiện đại. Má»™t bá»™ phận khác Ä‘ã thay đổi phÆ°Æ¡ng thức đọc, thay vì đọc báo giấy chuyển sang đọc báo mạng, vừa nhanh chóng, vừa tiện lợi, lại phù hợp vá»›i nhu cầu giải trí riêng của cá nhân... Qua Ä‘ó có thể thấy vô vàn khó khăn trÆ°á»›c mắt đối vá»›i những người làm báo và tạp chí.

Má»™t Ä‘iều không đề cập sẽ là thiếu, Ä‘ó là tất cả nguồn lá»±c đầu tÆ° cho tạp chí hoạt Ä‘á»™ng chỉ chờ từ quảng cáo và kinh doanh ấn phẩm. Trong khi Ä‘ó, Ä‘a phần nhiệm vụ chính trị là mục tiêu của các tạp chí, nhÆ°ng theo tinh thần Nghị định của Chính phủ (Nghị định 16), quy định quyền tá»± chủ, tá»± chịu trách nhiệm về thá»±c hiện nhiệm vụ, tổ chức bá»™ máy, biên chế và tài chính đối vá»›i Ä‘Æ¡n vị sá»± nghiệp công lập, cÆ¡ quan báo chí hoạt Ä‘á»™ng nhÆ° Ä‘Æ¡n vị sá»± nghiệp có thu, nguồn ngân sách Nhà nÆ°á»›c cấp cho hoạt Ä‘á»™ng báo chí ngày càng bị cắt giảm Ä‘áng kể, thậm chí tá»± chủ hoàn toàn, không còn kinh phí Nhà nÆ°á»›c cấp. Do Ä‘ó, các tạp chí cÅ©ng phải tá»± chuyển hÆ°á»›ng, thá»±c chất là tìm kiếm nguồn thu bảo đảm bù đắp chi phí hoạt Ä‘á»™ng.

Những việc... cần làm ngay!

Thời gian qua, các hành vi tiêu cá»±c nhÆ° tung tin giả mạo, phát tán tin xấu Ä‘á»™c, xuyên tạc, bịa đặt, phát ngôn gây thù ghét... chủ yếu xuất hiện trên các mạng xã há»™i, do nhận thức của người sá»­ dụng cho rằng, Ä‘ây là môi trường ảo nên có thể tá»± do phát ngôn, tá»± do thông tin mà không phải chịu bất cứ trách nhiệm nào.

Nhiều người hiện nay có xu hÆ°á»›ng đọc tin trên mạng xã há»™i thay vì tìm đến những trang báo chính thống. Thêm vào Ä‘ó, nhiều phóng viên báo chí cÅ©ng Ä‘ang bị lệ thuá»™c quá nhiều vào mạng xã há»™i, lấy đề tài, thông tin từ mạng xã há»™i, nhÆ°ng thiếu sá»± kiểm định, kiểm duyệt khiến nhiều khi báo chí bị chi phối quá lá»›n. CÅ©ng từ Ä‘ây, thá»±c trạng vi phạm đạo đức nghề báo, xa rời chuẩn má»±c truyền thống ngày càng Ä‘áng báo Ä‘á»™ng.

Má»™t thá»±c tế là thời gian gần Ä‘ây, hàng loạt cÆ¡ quan báo chí bị xá»­ phạt, có má»™t bá»™ phận người làm báo Ä‘ã vi phạm đạo đức nghề nghiệp, tha hóa; nhiều nhà báo “ảo tưởng” về nghề nghiệp, lợi dụng nghề để vụ lợi “Ä‘ánh há»™i đồng”, dọa nạt, ép doanh nghiệp... bị cÆ¡ quan Ä‘iều tra khởi tố, bắt tạm giam, bị xá»­ lý ká»· luật và tÆ°á»›c thẻ cho thấy vấn đề đạo đức người làm báo Ä‘ang ở mức “báo Ä‘á»™ng đỏ”, trong Ä‘ó vi phạm trầm trọng nhất là tính chân thá»±c của báo chí.

Mặc dù Ä‘ây chỉ là những “con sâu làm rầu nồi canh”, nhÆ°ng rõ ràng nó Ä‘ã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến những nhà báo hoạt Ä‘á»™ng chân chính, gây ra “vết Ä‘en” làm suy thoái lòng tin trong công tác báo chí truyền thông. Do Ä‘ó, trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay, các tạp chí cần giữ vững được bản sắc riêng của mình, nhÆ°ng phải đổi má»›i quyết liệt để phát triển, bám sát nhịp đập sôi Ä‘á»™ng của đời sống báo chí nÆ°á»›c nhà, không ngừng nâng cao chất lượng chuyên môn để ná»™i dung tạp chí ngày càng phong phú, thiết thá»±c, hình thức ngày càng sinh Ä‘á»™ng, hấp dẫn.

Ngoài ra, tạp chí phải Ä‘a dạng hóa nguồn thu má»›i có thể bảo đảm tồn tại và phát triển. Ngoài hoạt Ä‘á»™ng phát hành, cần triển khai nhiều hoạt Ä‘á»™ng khác nhÆ° quảng cáo, truyền thông, tổ chức sá»± kiện, phối hợp tổ chức há»™i thảo, hợp tác vá»›i các tổ chức doanh nghiệp để làm các chÆ°Æ¡ng trình truyền thông...

Thá»±c ra, về câu chuyện làm thế nào để tạp chí có thể phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt hiện nay, Ä‘ã được nhiều người bàn thảo sôi nổi. PhÆ°Æ¡ng châm nhất quán là phải tìm ra những giải pháp má»›i, hÆ°á»›ng Ä‘i má»›i để vừa có thể bảo tồn nguyên vẹn các giá trị, tôn chỉ, mục Ä‘ích của từng tạp chí, vừa há»™i nhập, tiếp thu, Ä‘ón nhận cái má»›i, tránh sá»± lạc hậu, cÅ© kỹ, lạc lối, Ä‘i lệch khỏi quỹ đạo của thời đại.

Từ sau năm 2020, theo Kết luận số 26-KL/TW về kiện toàn, nâng cao chất lượng, hiệu quả tạp chí các ban đảng Trung Æ°Æ¡ng, má»—i ban đảng Trung Æ°Æ¡ng có không quá 1 tạp chí in; khuyến khích các tạp chí có phiên bản Ä‘iện tá»­ và chuyển dần từ hình thức tạp chí in sang tạp chí Ä‘iện tá»­. Ảnh minh họa

TrÆ°á»›c mắt, công việc cấp thiết của các tạp chí là phải kiện toàn tổ chức; nâng cao chất lượng Ä‘á»™i ngÅ© làm báo; cần đổi má»›i tÆ° duy và công nghệ làm báo theo xu hÆ°á»›ng hiện đại của báo chí thế giá»›i; bên cạnh Ä‘ó tập trung đầu tÆ° vào nguồn lá»±c con người và quan tâm giải quyết hài hòa các vấn đề kinh tế báo, tuy nhiên không nên quá chạy theo lợi nhuận mà mất Ä‘i tính “nghiêm cẩn” vốn có của tạp chí, đặc biệt là má»™t số tạp chí Ä‘iện tá»­...

Bên cạnh Ä‘ó, bản thân má»—i tạp chí cÅ©ng cần nâng cao hiệu quả hoạt Ä‘á»™ng, hình thức thể hiện và chất lượng ná»™i dung thông tin để Ä‘áp ứng tính thời sá»±, tính định hÆ°á»›ng, tính hấp dẫn, tính thuyết phục. Dù thế nào, chất lượng vẫn là yếu tố tiên quyết, “ná»™i dung là vua” má»›i xác lập chá»— đứng vững chắc trong lòng bạn đọc, giúp tạp chí tìm được chá»— đứng trên thị trường.

Mặt khác, để nâng cao tính cạnh tranh, các tạp chí cần tập trung phát huy thế mạnh là đầu tÆ° theo chiều sâu để tạo ra những bài viết mang tính chuyên sâu, chuyên luận, khái quát, định hÆ°á»›ng thông tin và có tính nghiên cứu khoa học cao. Việc tăng cường Ä‘á»™i ngÅ© cá»™ng tác viên giỏi Ä‘óng vai trò rất quan trọng trong quá trình nâng cao chất lượng của tạp chí.

Các tạp chí cần nhanh chóng xây dá»±ng và vận hành tạp chí Ä‘iện tá»­, để vừa tăng thêm số lượng Ä‘á»™c giả, vừa theo kịp vá»›i xu thế phát triển chung. Rõ ràng, yêu cầu của công chúng, của thời đại luôn Ä‘òi hỏi các tạp chí phải có sá»± đổi má»›i phù hợp vá»›i nhịp sống hối hả của đời sống trong nÆ°á»›c, cÅ©ng nhÆ° trên thế giá»›i.

Sá»± đổi má»›i này tuy rất cần thiết, nhÆ°ng nhất định phải được xây dá»±ng trên má»™t “bệ phóng” vững chãi, có định hÆ°á»›ng phát triển Ä‘úng đắn và có những hÆ°á»›ng Ä‘i phù hợp vá»›i công chúng truyền thông. Tất nhiên, còn nhiều việc phải làm và chỉ khi nào các tạp chí có thể tá»± đảm bảo cân đối nguồn thu - chi lúc Ä‘ó má»›i có thể nói đến uy tín và sá»± quan tâm của Ä‘á»™c giả.

***

Có thể khẳng định, để nâng tầm vị thế của tạp chí trong môi trường truyền thông hiện nay, phÆ°Æ¡ng châm nhất quán để phát triển Ä‘ó là không ngừng đổi má»›i ná»™i dung, xây dá»±ng tòa soạn hiện đại có hai ấn phẩm in và Ä‘iện tá»­, biến khó khăn thành cÆ¡ há»™i để cung cấp thông tin chất lượng tốt nhất cho Ä‘á»™c giả.

Trong bất cứ giai Ä‘oạn nào, tạp chí luôn là cÆ¡ quan báo chí quan trọng của quốc gia, bởi những tri thức được chuyên chở ở Ä‘ó không chỉ hÆ°á»›ng tá»›i cho Ä‘á»™c giả, mà còn là “cẩm nang” hữu ích cho các nhà lãnh đạo và quản lý./.

Theo Thành Huy Long/Người làm báo